27 milljónir á mann (14.500 milljarðar)

Árangur barna í grunnskóla ræður miklu um þau tækifæri sem þau fá síðar á lífsleiðinni. PISA er alþjóðleg mæling á færni 15 ára nemenda sem er notuð til samanburðar á skólakerfum. Prófið metur hvort börn við lok skólaskyldu hafi öðlast þá þekkingu og færni sem þau þurfa til að taka virkan þátt í samfélaginu og takast á við ný verkefni og aðstæður.

Því er það alvarlegt mál fyrir framtíð landsins að íslensk börn hafa tapað verulegri grunnhæfni á rúmum áratug. Þetta er ekki aðeins skólamál, heldur lífskjaramál. Þegar heil kynslóð stendur veikar að vígi hefur það áhrif á framleiðni, tekjur og getu samfélagsins til að standa undir góðum lífskjörum og öflugu velferðarkerfi.

Nýleg úttekt Efnahags- og framfarastofnunarinnar (OECD) á Íslandi rennir stoðum undir þetta. Þar er metið að lækkun á meðalárangri íslenskra barna í PISA geti dregið úr heildarframleiðni landsins um rúmlega 5% til lengri tíma. Andvari farsældarhraðall hefur kafað dýpra ofan í íslensku gögnin. Að vinna upp PISA-fallið frá 2012 gæti skilað um 27 milljónum króna á mann í aukinni landsframleiðslu yfir starfsævi þeirra sem útskrifast úr grunnskóla á Íslandi. Það samsvarar um 5,4% af landsframleiðslu á mann yfir tímabilið sem greiningin nær til.

Hvað hefur gerst? Fallið frá 2012

Frá árinu 2012 hafa PISA-stig íslenskra nemenda lækkað verulega í öllum þremur greinum sem prófið mælir: stærðfræði, lesskilningi og náttúrufræði. Fallið er mest í lesskilningi, þar sem Ísland hefur lækkað um 47 stig. Í stærðfræði hefur lækkunin verið 34 stig og í náttúrufræði 31 stig. Gjarnan er horft til þessara greina þegar rætt er um „grunnhæfni” nemenda. Þetta eru ekki smávægilegar sveiflur milli mælinga, heldur veruleg lækkun á áratug, en síðasta mæling var 2022.

Til að setja stærðargráðuna í samhengi notar OECD um 20 PISA-stig sem gróft viðmið um meðal framfarir 15 ára nemenda yfir eitt skólaár. Það er ekki nákvæm umbreyting yfir í skólaár, en hjálpar til við að skilja hvað fall upp á 31–47 stig þýðir. Við höfum tapað verulegri grunnhæfni í öllum lykilgreinum PISA, sem nemur nærri tveimur töpuðum árum á nemenda.

Hvernig stöndum við í samanburði við OECD og Norðurlönd?

Mynd 1 sýnir hvernig Ísland hefur færst frá eigin fyrri stöðu síðan 2012. Mynd 2 sýnir hins vegar hvar við stöndum núna miðað við Norðurlönd og önnur OECD ríki.

Ísland stendur framarlega í alþjóðlegum samanburði í lífskjörum, tekjum, heilsu og velferð. Þess vegna er sláandi að í PISA erum við nú talsvert undir meðaltali OECD í öllum þremur greinum. Í stærðfræði vantar 13 stig upp á OECD-meðaltalið, en bilið er mun stærra í lesskilningi og náttúrufræði, þar sem 40 og 38 stig vantar upp á. Bilið við hin Norðurlöndin er enn stærra. Þar vantar Ísland 22 stig í stærðfræði, 50 stig í lesskilningi og 47 stig í náttúrufræði. Sérstaklega blasir við að lesskilningur og náttúrufræði eru veikustu greinarnar í samanburðinum.

Af hverju skiptir þetta máli? Frá grunnhæfni til lífskjara

Grunnhæfni barna í dag hefur áhrif á getu þeirra til að fóta sig í frekara námi, störfum og samfélagi síðar á lífsleiðinni. Börn sem standa verr að vígi í lestri, stærðfræði og náttúrufræði eru að jafnaði verr undirbúin fyrir ný verkefni, tæknibreytingar og þátttöku á vinnumarkaði.

Þegar þetta gerist hjá heilum árgöngum verða áhrifin ekki aðeins persónuleg. Þau verða samfélagsleg. Veikari grunnhæfni getur með tímanum dregið úr framleiðni, tekjum, nýsköpun og skattstofnum. Þar með veikist líka geta samfélagsins til að standa undir góðum lífskjörum og öflugu velferðarkerfi.

Greining okkar byggir á alþjóðlegum rannsóknum sem tengja grunnhæfni nemenda við framleiðni og hagvöxt til lengri tíma. Nánari gögn, forsendur og útreikningar eru birt í greiningunni á vef Andvara. Við metum hvað það gæti þýtt ef Ísland ynni aftur upp PISA-lækkunina frá 2012. Niðurstaðan er að slíkur viðsnúningur gæti skilað um 27 milljónum króna á mann í aukinni landsframleiðslu yfir starfsævina. Miðað við mannfjöldaspá Hagstofunnar yfir tímabilið jafngildir það um 14.500 milljörðum króna fyrir þjóðarbúið í heild. Ef þeirri stærð er jafnað út yfir 60 ár samsvarar hún um 242 milljörðum króna á ári.

Í raun kemur ábatinn þó ekki jafnt fram ár frá ári, heldur byggist hann upp smám saman yfir langt tímabil. Til að setja stærðargráðuna í samhengi voru útgjöld hins opinbera til menntamála í heildina alls um 298 milljarðar króna árið 2024 og heildaráætlun um byggingu nýs Landspítala er um 211 milljarðar króna.

Þetta langtímamat nær aðeins til þess hluta ábatans sem birtist í meiri landsframleiðslu á mann, ekki alls samfélagslegs ávinnings af betri grunnhæfni. Betri grunnhæfni getur líka skipt máli fyrir sjálfstraust barna, námsframvindu, þörf fyrir stuðning og þátttöku í samfélaginu. Stærðargráðan sýnir því hversu mikið er í húfi. PISA-fallið er ekki bara mæling á skólastarfi. Það er framtíðarreikningur sem lendir á börnunum okkar ef við snúum þróuninni ekki við.

Ekki bara meiri peningar, heldur betri árangur

Viðbrögð við stöðunni mega ekki bara vera að verja þarf meiri fjármunum til skólamála. Ísland ver nú þegar miklu til menntamála í alþjóðlegum samanburði, þó víða megi gera betur. Frá árinu 2012 hefur rekstrarkostnaður á hvern grunnskólanemanda hækkað verulega, á meðan PISA-niðurstöður hafa versnað. Það bendir til þess að vandinn snúist ekki aðeins um fjárhæðir, heldur um hvernig fjármunirnir nýtast.

Þetta er því ekki fyrst og fremst spurning um hvort við viljum fjárfesta í börnum. Það viljum við auðvitað gera. Hvort um fjárfestingu eða útgjöld er að ræða ræðst af því hvernig við tryggjum að fjárfesting í börnum skili raunverulegum árangri.

Ef við sem þjóð ætlum að snúa þróuninni við þurfum við skýrari markmið, betri gögn, markvissari inngrip og meiri aga í eftirfylgni. Við þurfum að vita fyrr hvar börn eru að dragast aftur úr, bregðast hraðar við og læra kerfisbundið hvað virkar. Betri grunnhæfni verður ekki til með almennum vilja einum saman. Hún verður til með skýrri forgangsröðun, mælanlegum markmiðum og vinnubrögðum sem setja árangur barna í fyrsta sæti. Vísbendingar eru uppi um að vaxandi fjöldi barna á Íslandi glími við málþroska- og tungumálavanda. Fjöldi erlendra og innlendra rannsókna hefur komist að þeirri niðurstöðu að ein besta fjárfesting sem hægt er að gera í skólagöngu barns er að tryggja því kröftugar undirstöður tungumálsins snemma, því ella standa framför, vellíðan og árangur á brauðfótum.

Hversu vel grípum við börn í þessari grundvallaráskorun? Fjöldi fræðimanna hefur bent á undanfarin misseri að þar sé brotalöm á. Þúsundir barna eru á biðlistum vegna málörðugleika, kennarar kvarta undan skertum málskilningi nemenda á öllum skólastigum og flaggað hefur verið skorti á viðeigandi lesefni svo eitthvað sé nefnt. Skilvirkt kerfi mælir getu, fylgir tímanlega eftir með viðeigandi stuðning og endurmælir. Sveitarfélög, skólar og kennarar þurfa stuðning hér.

Við eigum ekki að sætta okkur við þetta

Íslensk börn hafa tapað verulegri grunnhæfni frá 2012. Það er ekki aðeins skólamál, heldur lífskjaramál. Ef við vinnum tapið ekki til baka verður framtíðargeta þjóðarinnar til að standa undir góðum lífskjörum og öflugu samfélagi veikari.

Góðu fréttirnar eru að þetta er ekki óumflýjanleg þróun. Ísland hefur áður náð betri árangri og getur gert það aftur. En þá þurfum við að hætta að líta á PISA-fallið sem óþægilega frétt sem birtist á nokkurra ára fresti. Við þurfum að líta á það sem skýra viðvörun um að grunnstoðir framtíðarlífskjara séu að veikjast.

Við eigum ekki að sætta okkur við þessar niðurstöður. Við eigum að snúa þeim við. Fjárfestum skilvirkt í framtíð barna okkar.

Tryggvi Hjaltason, framkvæmdastjóri Andvara. Andvari er farsældarhraðall sem hefur það markmið að auka velferð og farsæld Íslands til framtíðar.