Upplýsingaóreiða ráð­herra

Jóhann Páll Jóhannsson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, sakar Landvernd um að auka upplýsingaóreiðu þegar samtökin kalla eftir auknu eftirliti með jarðborunum og vísa til nýlegra lagabreytinga um leyfisveitingar vegna jarðborana. RÚV hefur eftir ráðherra að málflutningurinn sé hluti af harðri og háværri baráttu gegn uppstokkun heilbrigðiseftirlits á Íslandi. (RÚV)

En felst upplýsingaóreiða í því að náttúruverndarsamtök kalli eftir því að vandað sé til verka við breytingar á opinberu eftirliti? Eða felst hún frekar í því að afgreiða málefnalegar áhyggjur af mengunarvörnum, náttúruvernd og hollustuvernd sem einhvers konar áróður gegn stjórnvöldum?

Athugasemdir Landverndar snúast fyrst og fremst um að lagasetning og reglusetning á sviði náttúruverndar, mengunarvarna og hollustuverndar verði unnin af fagmennsku. Samtökin vara við því að „einföldun“ og flýtimeðferð verði notuð til að veikja eftirlit eða draga úr aðkomu almennings og faglegra eftirlitsaðila. Það er ekki óeðlileg krafa. Sérstaklega ekki þegar nýlegar breytingar á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir færa leyfisveitingar vegna jarðbora til Umhverfis- og orkustofnunar og breyta því fyrirkomulagi sem áður fól í sér starfsleyfi vegna hverrar einstakrar framkvæmdar hjá viðkomandi heilbrigðisnefnd. (uos.is)

Það sem vekur sérstaka athygli er að þessar breytingar voru keyrðar áfram undir formerkjum einföldunar og skýrari ábyrgðarskiptingar. Í reynd fela þær hins vegar í sér að mikilvægur þáttur staðbundins eftirlits er færður frá heilbrigðiseftirliti sveitarfélaga til miðlægrar stofnunar sem hefur sjálf þurft að móta nýja framkvæmd eftir á. Umhverfis- og orkustofnun birti 15. apríl að frá og með lagabreytingunni þyrftu jarðborar framvegis starfsleyfi frá stofnuninni og að einstakar framkvæmdir yrðu tilkynntar stofnuninni áður en þær hæfust. (uos.is)

Þá er ekki hægt að líta fram hjá því að málið kemur upp í kjölfar alvarlegrar mengunar í Varmá vegna jarðborana í Skammadal. Landvernd lýsir því að svarfvatn hafi runnið af borsvæðinu í Varmá og að slíkt sýni þvert á móti þörfina fyrir sterkara, ekki veikara, eftirlit. (Landvernd)

Ráðherra kýs að kalla þessa gagnrýni upplýsingaóreiðu. En staðreyndin er sú að ráðherra hefur sjálfur talað um þessar breytingar sem einföldun og skýrari ábyrgðarskiptingu, þótt faglegir eftirlitsaðilar hafi ítrekað varað við því að illa undirbúnar breytingar geti leitt til þjónusturofs, óvissu og veikara mengunarvarnaeftirlits. Landvernd vísar einmitt til þess að Samtök heilbrigðiseftirlitssvæða hafi gert alvarlegar athugasemdir við breytingarnar og talið þær geta aukið mengunarhættu. (Landvernd)

Það sama á við þegar starfsleyfisskylda er felld niður eða starfsemi færð í skráningarferli. Slíkt er kynnt sem einföldun fyrir atvinnulífið, en í reynd getur það þýtt að dregið sé úr opinberri kynningu, aðkomu almennings og möguleikum samtaka til að koma að athugasemdum áður en starfsemi hefst. Kvaðir rekstraraðila hverfa ekki endilega, en gagnsæi og aðhald geta veikst.

Stjórnvöld hafa lagt mikla áherslu á að geta auglýst einföldun regluverks. Vandinn er sá að breytingar á eftirlitskerfi sem varða matvælaöryggi, mengunarvarnir, hollustuhætti og náttúruvernd verða ekki leystar með slagorðum. Færsla heilbrigðiseftirlits frá sveitarfélögum til ríkisins kallar á umfangsmiklar breytingar á reglugerðum, verkferlum, samþykktum sveitarfélaga og ábyrgðarskiptingu milli stofnana. Slíkt verður ekki „reddað“ eftir á án áhættu.

Þess vegna er gagnrýni Landverndar ekki árás á eftirlitsaðila. Hún er krafa um að eftirlit virki. Hún er krafa um að stjórnvöld vandi sig. Hún er krafa um að náttúran, lýðheilsa og mengunarvarnir njóti vafans þegar kerfisbreytingar eru gerðar.

Er þá nema von að ábyrg samtök eins og Landvernd hafi áhyggjur?

Höfundur er framkvæmdastjóri Heilbrigðiseftirlits Garðabæjar, Hafnarfjarðar, Kópavogs, Garðabæjar, Mosfellsbæjar og Seltjarnarness.