Háannatími má ekki vera grið­land fyrir leyfis­lausan rekstur

Vísir greindi frá því að lögregla og Skatturinn hefðu lokað þremur skemmtistöðum í Reykjavík og Hafnarfirði vegna athugunar á rekstrarleyfum og starfsleyfum öryggisþjónustu, og að á einum stað beindust aðgerðir að hugsanlegu skattalagabroti. Samtök fyrirtækja á veitingamarkaði gagnrýndu einkum tímasetningu aðgerðanna, en sögðust ekki gera athugasemdir við sakargiftirnar. Lög um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald gera ráð fyrir rekstrarleyfi, eftirliti lögreglustjóra og heimild til stöðvunar leyfisskyldrar starfsemi sem fer fram án tilskilins leyfis.

Þegar eftirlitið er gagnrýnt – hver ver þá sem fara að lögum?

Það vekur vissulega furðu þegar samtök fyrirtækja á veitingamarkaði bregðast fyrst og fremst við eftirlitsaðgerðum lögreglu og Skattsins með því að gagnrýna tímasetningu þeirra. Enn meiri furðu vekur þó að í umræðunni virðist minna fara fyrir þeim rekstraraðilum sem hafa öll sín leyfi í lagi, standa skil á opinberum gjöldum, greiða launatengd gjöld, sinna kröfum um öryggi, hollustuhætti og ábyrga þjónustu. Og þurfa síðan að keppa við rekstraraðila sem virðast ekki þurfa lúta sömu reglum.

Samkvæmt fréttum var þremur skemmtistöðum lokað í sameiginlegum aðgerðum lögreglu og Skattsins. Fram hefur komið að aðgerðirnar hafi meðal annars beinst að starfsleyfum öryggisþjónustufyrirtækis sem starfaði á stöðunum og að á einum stað hafi verið grunur um skattalagabrot. Það er alvarlegt mál. Slík atriði eru ekki formsatriði eða smávægileg pappírsvinna. Leyfi, skráning, skattaskil og lögmæt öryggisgæsla eru hluti af þeim ramma sem á að tryggja öryggi gesta, réttindi starfsfólks, eðlilega samkeppni og traust almennings.

Auðvitað eiga stjórnvöld að gæta meðalhófs. Auðvitað eiga aðgerðir að byggjast á skýrri lagaheimild. Auðvitað eiga rekstraraðilar að geta borið hönd fyrir höfuð sér ef mistök eru gerð. Það er ekki deilt um það. En það er eitt að ræða réttláta málsmeðferð og hitt að gefa í skyn að eftirlit eigi helst að fara fram þegar það truflar engan, sést ekki og hefur engin rekstrarleg áhrif.

Leyfisskyld starfsemi á skemmtistöðum fer ekki fyrst og fremst fram klukkan tíu á þriðjudagsmorgni. Hún fer fram þegar gestir eru á staðnum, þegar áfengi er veitt, þegar dyraverðir eru við störf og þegar raunveruleg áhætta getur skapast. Ef eftirlit með dyravörslu, áfengisveitingum, opnunartíma eða öryggi má aðeins fara fram utan annatíma, þá verður eftirlitið að stórum hluta sýndareftirlit.

Það er líka sérkennilegt að tala eins og mesta óréttlætið felist í því að rekstur sé stöðvaður á óheppilegum tíma. Fyrir löghlýðna veitingamenn er óréttlætið daglegt þegar aðrir komast mögulega hjá kostnaði sem þeir sjálfir bera. Það kostar að reka stað löglega. Það kostar að afla leyfa. Það kostar að sinna kröfum heilbrigðiseftirlits, brunavarna, vinnuverndar og lögreglu. Það kostar að greiða virðisaukaskatt, tryggingagjald, lífeyrissjóðsiðgjöld og laun samkvæmt reglum. Það kostar að kaupa þjónustu af aðilum sem hafa tilskilin leyfi.

Þeir sem gera þetta rétt eiga ekki að þurfa að sitja undir því að eftirlit með ólögmætum eða vafasömum rekstri sé sett fram sem óþægindi fyrir þá sem sæta eftirlitinu. Þvert á móti ættu samtök atvinnugreinarinnar að vera fyrstir til að krefjast þess að allir sitji við sama borð.

Það er ekkert atvinnufrelsi fólgið í því að fá að reka leyfisskylda starfsemi án tilskilinna leyfa. Það er ekki heilbrigð samkeppni að geta lækkað kostnað með því að fara á svig við reglur. Það er ekki hagsmunagæsla fyrir veitingamarkaðinn í heild að draga úr trúverðugleika eftirlitsaðila þegar þeir sinna lögbundnu hlutverki sínu.

Hagsmunir greinarinnar felast ekki í því að gera eftirlit ósýnilegt. Þeir felast í því að eftirlit sé faglegt, samræmt, fyrirsjáanlegt og virkt. Þeir felast í því að þeir sem reka staði löglega, njóti verndar gegn þeim sem gera það ekki. Þeir felast í því að gestir geti treyst því að staðir sem taka á móti þeim séu með rekstur, öryggisgæslu og leyfi í lagi.

Það má vel ræða framkvæmd eftirlits. Það má spyrja hvort upplýsingakerfi stjórnvalda séu nægilega góð, hvort eftirlitsaðilar samræmi aðgerðir sínar nægilega vel og hvort hægt sé að draga úr óþarfa raski þegar rekstraraðilar hafa sannanlega allt sitt á hreinu. En sú umræða má ekki verða skjól fyrir þá sem skortir leyfi, sinna ekki skyldum sínum eða standa ekki skil á opinberum gjöldum.

Spurningin sem blasir við er einföld:

Hver ver þá veitingamenn sem gera hlutina rétt?

Það ætti að vera hlutverk samtaka á veitingamarkaði að gera það. Að standa með þeim sem reka fyrirtæki sín löglega. Að krefjast jafnræðis í samkeppni. Að styðja virkt eftirlit með leyfislausri starfsemi. Að minna á að reglur eru ekki settar til höfuðs atvinnurekendum heldur til að tryggja öryggi, heilbrigði, sanngjarna samkeppni og eðlileg opinber skil.

Háannatími getur ekki verið griðland fyrir eftirlit. Ef staður er opinn, tekur við gestum og stundar leyfisskylda starfsemi, þá verður hann að þola að eftirlit fari fram á þeim tíma sem starfsemin er í raun í gangi.

Það er ekki árás á veitingamarkaðinn. Það er forsenda þess að markaðurinn sé heiðarlegur.

Höfundur er framkvæmdastjóri Heilbrigðiseftirlits Suðurlands og ritari Samtaka heilbrigðiseftirlitssvæða á Íslandi.