Það sem ekki má segja upp­hátt

Umræðan um skólamál heldur áfram og er niðurrifsumræðan algjör þessa dagana og fer einn fjölmiðill þar fremst í flokki. Samt finnst mér vanta umræðuna um það sem að mínu mati er helsta ástæðan fyrir þessari neikvæðu breytingu sem orðið hefur síðustu ár á mælanlegri færni okkar nemenda miðað við nágrannalöndin og er að valda þessum hættumerkjum sem fólk bendir á.

Orsökin er enginn einn þáttur heldur eru þeir nokkrir og ætla ég að tala um þá helstu hér.

Aðalnámskrá grunnskóla

Það kom ný og mikið breytt Aðalnámskrá grunnskóla árið 2011. Í þeirri námskrá voru kynnt til leiks mjög opin hæfniviðmið en í kjölfarið hurfu skýr námsmarkmið eftir greinum af vettvangi. Sum þessara hæfniviðmiða voru svo háleit, eins og t.d. í náttúrufræði þar sem David Attenborough hefði líklega ekki uppfyllt skilyrði fyrir A, að kennurum féllust algjörlega hendur við að lesa þau. Skilaboðin sem kennarar fengu voru að það ættu eftir að koma skýrari matsviðmið í grunngreinum sem myndu skýra málið en 15 árum seinna hafa þau ekki ennþá komið, mér vitanlega a.m.k.

Þannig að hver og einn skóli hefur í raun sett sér sín matsviðmið sem þýðir að það er engin stýring á því hver grunnhæfnin á að vera í hverju fagi fyrir sig. En samt er fólk hissa á því að við erum ekki að koma nógu vel út alls staðar í alþjóðlegum samanburði.

Í kringum innleiðingu Aðalnámskrár grunnskóla (2011) var mikið talað um mikilvægi sérstöðu skóla og að skólar ættu að laga námið að sinni heimabyggð. Það eitt og sér hljómar ofsalega vel á blaði og er frábært fyrir þær greinar sem þetta passar fyrir eins og t.d. samfélagsfræði sem hefur vaxið og þroskast með tilkomu þessarar námskrár og farið frá því að vera nær eingöngu kennsla í sögulegum staðreyndum í að vera þroskandi verkfæri fyrir nemendur þar sem þeir öðlast almennan fróðleik og nálgast hin ýmsu verkefni með mismunandi aðferðum og leiðum.

Náttúrufræði getur líka þrifist ágætlega í þessu umhverfi með mismunandi áherslur eftir landshlutum eftir því hvað náttúran í heimabyggð býður upp á. En eftir sem áður þurfa skólarnir uppgefin matsviðmið þegar kemur að efna- og eðlisfræðihluta náttúrufræðinnar og líffræði mannsins svo eitthvað sé nefnt, svo grunnskólinn viti hvað honum er ætlað að kenna nemendum til að ná að uppfylla þær kröfur sem gerðar eru í alþjóðlegum samanburði.

Þegar kemur að greinum eins og stærðfræði, ensku og ég tala nú ekki um íslensku, í því nýja landslagi sem við búum við í dag, þarf að setja niður matsviðmið sem allir eiga að uppfylla. Það er ekki verið að taka burtu sjálfstæði skóla þó það séu gefin skýrari matsviðmið um þá hæfni sem nemendur eiga að hafa í þessum greinum. Eftir sem áður geta skólar stýrt þeim leiðum sem þeir nota til að ná þessum matsviðmiðum. Þessi matsviðmið þarf líka að vinna í góðri samvinnu við framhaldsskólana til að tryggja nemendum samfellu í námi svo stökkið á milli grunn- og framhaldsskóla sé ekki of erfitt.

Það þarf að liggja fyrir t.d. í stærðfræðinni hvað á að fara langt í algebru þannig það muni ekki heilu ári í námi á nemendum milli skóla þegar þeir ljúka námi í grunnskóla. Eins líka hver á að vera grunnurinn í rúmfræði, tölfræði og líkum o.s.frv. Það þarf að tryggja að svipuð hæfni í faginu sé á bak við sömu einkunn. Hvaða hæfni þarf nemandi að hafa til að útskrifast með B (hæfni náð).

Eins í ensku, sem og öðrum tungumálum, þarf að liggja fyrir hversu mikla málfræði á að kenna og hverju þarf að ná í lesskilningi til að fá B (hæfni náð) þá með tilliti til þess að

uppfylla kröfur B1 þrepsins í evrópsku tungumálamöppunni og tryggja þar með samfellu inn á 2. stig í framhaldsskóla.

Þegar kemur að íslenskunni, sem býr við allt annað umhverfi í dag en fyrir 20 árum, er hvergi eins mikilvægt að setja niður hverjar áherslur í námi eigi að vera því líklega er þetta sú grein sem er í hvað breyttustu landslagi af öllum faggreinunum. Það er ekki lengur nóg að kenna litlu barni að lesa heldur þarf að viðhalda lestrinum sem er verkefni í dag því lestur er ekki lengur afþreying hjá nemendum. Síðan þarf að kenna orðaforðann, þar sem hann kemur ekki lengur „af sjálfu sér“ eins og hann gerði þegar umhverfið var öðruvísi. Því ef þú skilur ekki orðin sem þú lest, þá nærð þú ekki efninu sem þú ert að lesa. Þetta tvennt helst í hendur þannig að breytingar á hæfni nemenda í læsi eru ekki eingöngu skortur á lestrarfærni heldur miklu frekar skortur á orðaforða og þjálfunarleysi. Eins þarf líka að segja hversu mikla málfræði á að kenna í grunnskólum. Á að leggja áherslu á bragfræði. Hverjar eiga áherslur í ritun að vera o.s.frv.

Af hverju er það svo mikið „tabú“ að tala um samræmd próf við lok grunnskóla? Próf þar sem nemendur fá raðtölu en enga einkunn? Ég skildi aldrei þessa tilfærslu á samræmdum prófum frá 10. bekk niður í 9. bekk á sínum tíma. Af hverju var í lagi að mæla við lok yngsta stigs og við lok miðstigs en ekki efsta stigs?

Við erum að leggja fyrir nemendur alþjóðlegar kannanir og greina þær. Af hverju megum við ekki líka vera með okkar eigin mælingar? Sveitarfélög og skólar eiga rétt á því að fá samræmdar tölur til að meta hvernig gangi að uppfylla grunnmenntun í grunnfögunum. Við getum ekki alltaf beðið með kvíðahnút í maganum eftir næstu niðurstöðum Pisa þar sem allt landið er undir. Til að sveitarfélög og skólar geti bætt árangur sinn í hæfni nemenda þurfa að vera til einhverjar mælingar sem gefa vísbendingu um stöðuna.

Tilkoma matsferils er því af hinu góða að mínu mati og kannski getur hann þróast út í að vera þetta tæki sem við þurfum. Þá þurfum við líka að hætta að vera hrædd við að mæla við lok 10. bekkjar. Það er ekki verið að draga úr sjálfstæði skóla með því að fara fram á að allir skólar kenni þá grunnhæfni sem ætlast er til að sé kennd. Ég treysti skólasamfélaginu alveg til þess að víkja ekki frá öðru skólastarfi sem ekki er mælanlegt með samræmdum mælingum þó að upp séu teknar samræmdar mælingar í hluta skólastarfs.

Ég vona að Matsferill eigi eftir að þróast í gott verkfæri fyrir skólana þó ég hræðist að það verkfæri eigi eftir að vera fjársvelt, eins og raunin er eiginlega með allt annað í skólakerfinu, og verði því miður aldrei fugl né fiskur en ég vona að ég hafi rangt fyrir mér.

Námsgagnaframleiðsla er eyðimörk.

Þessi fjárskortur hefur valdið því að námsgagnaframleiðsla á Íslandi hefur varla verið nokkur frá því að ég byrjaði að kenna fyrir 30 árum síðan.

Þó að það sé afskaplega vinsælt að tala um að námsbækur eigi ekki að stjórna því hvað er kennt, heldur hæfniviðmiðin, þá útilokar ekki eitt annað. Það er fátt betra til að tryggja að verið sé að kenna þá hæfni sem ætlast er til en að til sé gott námsefni sem nær yfir þá grunnhæfni sem á að kenna. Sá sem vill fara einhverja aðra leið í kennslu á þá líka auðveldara með að gera það þegar hann hefur til hliðar góðan vegvísi um hvaða grunnhæfni í faginu námið þurfi að innihalda. Ef tækin sem kennarar hafa til að sinna kennslunni eru góð er auðveldara að halda uppi aga og tryggja það að allir fái þá aðstoð sem þeir þurfa. Skólastarf er alveg nógu fjölbreytt og skapandi þó að allir fái sama námsefnið í grunninn.

Við vorum með finnska kennara í heimsókn fyrir skömmu í Garðaskóla sem áttu ekki orð yfir skortinum á námsgögnum og hversu úrelt allt námsefnið var sem við vorum að nota í kennslu. Eins blöskraði þeim líka sú vinna sem fer í það hjá kennurum að finna efni til kennslu til að bæta upp það lélega efni sem við höfðum aðgang að.

En þessu er hægt að breyta.

Það þarf aðeins vilja og fjármagn til að breyta þessu. Við erum agnarlítið tungumálasamfélag og því er hlutfallslega dýrara fyrir okkur að framleiða námsgögn en aðra. Þá verðum við að hugsa þetta öðruvísi og gera annað og meira úr peningunum. Það þarf ekki að finna upp hjólið. Það er hægt að nota það sem er til og breyta og bæta. Tilkoma gervigreindar ætti t.d. að geta sparað okkur heilmikinn tíma í allri námsefnisgerð.

Það er auðveldast fyrir mig að taka dæmi úr mínu fagi sem er stærðfræði. Ég veit að allir kennarar sem einhvern tíma hafa nýtt Almenn stærðfræði I, II og III á unglingastigi í kennslu óska þess að hægt væri að taka þær bækur og poppa upp og setja í nýjan búning, uppfæra til nútímans, bæta inn því efni sem vantar í þær og búa til nýjan bókaflokk fyrir unglinga úr þeirri vinnu. Bækurnar sem gefnar eru út í dag fyrir unglingastig eru með engum sýnidæmum til að efla sjálfsnám og auðvelda kennslu í stórum hópum, óaðgengileg svör á netinu og oft röng og allt of mikið lesmál þannig lestur verður óþarfa hindrun í stærðfræðinámi. Síðan eru ekki næg æfingadæmi fyrir þá sem þurfa mikla æfingu.

Ég hef aldrei skilið af hverju það er ekki til námsefnisgerðarleyfi fyrir kennara í eitt ár líkt og það er til námsleyfi. Leyfi sem kennarar sækja um út frá ákveðnum hugmyndum um námsefni og ef umsögnin uppfyllti sett skilyrði og þörf er talin fyrir námsefnið fengju kennarar leyfi í ár til að vinna við násefnisgerð og héldu svo aftur til sinna starfa endurnærðir að ári loknu. Ef um stærri verkefni væri að ræða væri hægt að sækja um áframhaldandi leyfi ef þörf krefði. Námsefnið yrði síðan eftir þessa vinnu eign ríkisins en ekki höfunda og þannig auðvelda allar uppfærslur, breytingar og þróun með það að markmiði að halda námsefninu fersku til lengri tíma og þar með halda niðri kostnaði í námsefnisgerð.

Í byrjun þyrfti þetta að vera heljarinnar átak því það þarf að endurnýja næstum allt námsefni. T.d. 20 stöður sem skiptast niður á greinar. Verkefnastjóri væri yfir verkefninu og myndi halda utan um framgang vinnunnar í teymunum. Þetta væru þá kennarar sem taka sér árs leyfi á mannsæmandi launum við að gera nýtt námsefni, þýða og staðfæra erlent námsefni eða betrumbæta eitthvað sem er nú þegar til. Væri hægt að finna hús undir þessa starfsemi og aðgang að aðilum sem hjálpa til við uppsetningu námsefnis og annað sem til þarf í svona vinnu. Ef það væri sett alvöru orka í þetta þá myndum við algjörlega snúa við blaðinu á nokkrum árum. Þetta kostar auðvitað peninga en það myndi skila sér margfalt til baka í bættum gæðum skólastarfs. Síðan þegar frá liði yrði þetta meira viðhaldsvinna og því kostnaðarminna. En áður en hægt er að fara í þessa vinnu þarf að vera alveg skýrt hvaða hæfni- og matsviðmið eigi að liggja að baki í hverju fagi fyrir sig í grunnskólum landsins til að hægt sé að tryggja að námsefnið uppfylli þau skilyrði.

En síðast en ekki síst

Jafnvel þó við lögum allt þetta sem ég tel hér upp að ofan, þá er ekkert eins mikilvægt og sú samfélagslega breyting sem þarf að eiga sér stað hér á landi.

Foreldrar verða að fara að forgangsraða menntun barna sinna meira. Það er skólaskylda í landinu og hún er af ástæðu. Það er allt of stór hópur foreldra sem tekur skólaskyldu ekki alvegarlega. Allt

of stór hópur sem án nokkurrar umhugsunar tekur barnið sitt úr skóla í lengri eða skemmri tíma og skilur svo ekkert í því af hverju skólagangan gengur ekki nógu vel. Fjarvera hefur áhrif á námsárangur og dregur líka úr gæðum kennslu fyrir þá sem eftir eru. Tómstundir eru teknar fram fyrir skóla og eiginlega bara allt sem ekki er skólastarf gengur orðið fyrir hjá allt of stórum hópi nemenda. Foreldrar vilja margir hverjir helst ekkert vita af námi barna sinna og mótmæla því, að nemandi í 1.-2. bekk komi heim með lítið verkefni til að vinna með foreldrum sínum í hverri viku. Eitthvað sem var alltaf talið mikilvægt skref í að tengjast námi barna og láta þau finna að það sem þau eru að gera skiptir máli. Þannig upplifir barnið að foreldrum finnist merkilegt hvað þau eru að gera sem er mikilvægt fyrsta skref í námi og hjálpar nemendum að bera virðingu fyrir námi. Heimalestur er líka orðin kvöð á heimilum og það er því pínu þannig að skóli virðist ekki mega taka neinn tíma hjá allt of stórum hópi foreldra.

Við erum allt of upptekin af hraðanum í lífinu og að taka þátt í öllu. Við leyfum okkur ekki nægilega að njóta þess að upplifa, í gegnum börnin okkar, skólagöngu þeirra. Skólaganga barna er einhvern veginn orðin ekki nógu merkileg hjá allt of stórum hópi foreldra. Barninu á að líða vel og ganga vel í skólanum en skólin má samt helst ekki vera fyrir öðru heimilislífi.

Þjóðirnar í kringum okkur eiga ekki við þetta vandamál að stríða. Þar eru börn ekki stanslaust í leyfi frá skóla, hvort sem er í lengri tíma eða í stökum tímum. Það einfaldlega má ekki og þau fá ekki leyfi. Þar er ekki litið á skóla sem eitthvað sem er fyrir í fjölskyldulífinu. Þar er skóli hluti af fjölskyldulífinu.

Stærri hópur foreldra þarf að fara að átta sig á því að þegar þú velur að eiga barn þá er skólaganga hluti af því og henni þarf að sinna og það er best gert með samveru, samræðum og þátttöku sem stuðningsmaður barnsins í námi. Aðgangur foreldra að skóla og upplýsingum tengdum honum hefur aldrei verið eins mikill og að ná sambandi við kennara aldrei eins auðvelt. Samt er það þannig að allt of stór hópur foreldra nennir ekki að fylgjast með skólagöngunni hjá börnunum sínum eða sannfærir sjálfan sig um að það hafi ekki tíma til þess af því að allt annað er mikilvægara. Á þessu þarf að verða breyting.

En þetta má auðvitað ekki segja upphátt.

Höfundur er grunnskólakennari