Hvers konar sam­fé­lag viljum við byggja með gervi­greind?

Ég las nýverið áhugaverða grein þar sem varað var við samfélagslegri þróun tengdri gervigreind. Margt sem kom fram í henni á fullt erindi og ég tek undir flestar þær áhyggjur sem þar eru reifaðar. Það er full ástæða til að staldra við.

En það er líka ástæða til að spyrja fleiri spurninga, eins og hver eigi tæknina? Hver stýri henni? Hvaða áhrif hún hafi á vinnumarkaðinn, menntakerfið, lýðræðið og daglegt líf fólks? Eru þessi áhrif eingöngu neikvæð eða eru sum þau sömu og áður bara í nýrri mynd?

Ég er jafnframt ekki viss um að gervigreindin sjálf sé stærsta vandamálið eða stóra spurningin og spyr frekar:

Hvers konar samfélag ætlum við að byggja og hvernig nýtist hún til þess?

Á meðan ég sé hættumerkin sem bent hefur verið á, þá sé ég líka mörg tækifæri - fyrir samfélagið sjálft, ekki fyrir fjárfesta og fyrirtæki. Ég sé tækifæri fyrir fjölskyldur, börn sem og eldra fólk, fyrir þau sem eru að glíma við veikindi eða álag - fyrir okkur öll.

Að læra með gervigreind er ekki það sama og að láta hana vinna fyrir sig

Byrjum á menntamálunum. Þegar eru komnar fram rannsóknir sem sýna að þau sem læra að tileinka sér gervigreindina sem verkfæri, án þess að leggja allt traust sitt á hana, komi oftar en ekki betur út náms- og faglega.

Ég sjálf nýti gervigreindina sem hjálpartæki við nám sem og ýmsa texta- og verkefnavinnu. Fyrir mig hefur hún verið leikbreytir í námi, því hún hefur hjálpað mér að læra betur, ná meiri dýpt og betri skilning á náminu. Ég læt hana ekki vinna verkefnin fyrir mig, hún er þarna til að aðstoða mig, enda eru þetta mín verkefni. Hún hefur hjálpað mér að skilja betur hugtök og að skipuleggja hugsanir og langa texta, að vinna úr löngu og flóknu lesefni og að sjá tengingar sem ég hefði annars kannski misst af. Í fyrsta sinn á langri námsævi finnst mér ég vera að læra meira með hverju verkefni sem ég vinn og skila af mér.

Auðvitað eru einstaklingar sem reyna að stytta sér leið með því að nota gervigreindina. Þeir voru hins vegar til áður en gervigreindin kom til sögunnar. Það er fólkið sem keypti tilbúnar ritgerðir, létu aðra skrifa verkefnin sín eða afrituðu þau frá öðrum. Það er ekkert nýtt við það að fólk reyni að stytta sér leið. En gleymum ekki þeim sem vilja læra, þroskast og tileinka sér ákveðna færni og eru ekki að reyna gera það ókeypis.

Gervigreindin kemur ekki í stað manneskjunnar

Ég heyri stundum talað eins og gervigreindin muni á endanum leysa skapandi fólk af hólmi – ég held ekki. Ég held að fólk muni áfram frekar vilja hlusta á tónlist sem manneskja samdi, lesa bækur sem manneskja skrifaði, horfa á kvikmyndir sem manneskjur sköpuðu, dást að húsgögnum, listaverkum og byggingum sem urðu til úr hugmyndaflugi, reynslu og lífi raunverulegra einstaklinga.

Gervigreindin getur á þessum sviðum hjálpað, t.d. komið með hugmyndir, hjálpað í gegnum listastíflu eða finna upphafspunkt. Það sem þarf að passa á þessum vettvangi er höfundarvörnin – það er án efa nokkuð sem þarf að vinna vandlega að. Nýrri tækni fylgir ábyrgð, því má ekki gleyma.

En gervigreindin lifir ekki lífinu fyrir okkur. Hún verður ekki ástfangin, hún syrgir ekki, elur ekki upp barn og missir ekki ástvin. Hún stendur ekki frammi fyrir ýmis konar reynslu og tilfinningum, sigrum og áföngum, veikindum eða dauða.

Mannleg reynsla verður því áfram og alltaf uppspretta þeirra verka sem raunverulega snerta okkur.

En hver á ávinninginn og fyrir hvern er hann?

Þarna finnst mér umræðan ná of stutt og festast í annað hvort því sem sé neikvætt, eða hversu stórkostleg tæknin sé. Hvað gervigreindin getur gert eða hvað hún tekur frá okkur. En hvar er umræðan um hver ávinningurinn sé?

Ef framleiðni eykst áfram næstu áratugi, hver fær þá þann ávinning? Fyrirtækin? Fjárfestarnir? Eða er það samfélagið?

Þegar fyrri tæknibyltingar gengu yfir var okkur sagt að nú myndum við vinna minna; þvottavélarnar, tölvurnar, internetið, sjálfvirknin o.fl. En þrátt fyrir allt þetta vinna flest okkar enn of mikið og í sumum tilfellum jafnvel meira en áður.

Þurfum við ekki hér að spyrja nýrra spurninga?

Ef tæknin getur unnið meira fyrir okkur, af hverju er markmiðið alltaf að við vinnum áfram meira?

Hvar eru krísufundirnir?

Ég velti því frekar fyrir mér hvar umræðan sé stödd? Hvar eru krísufundir Alþingis? Hvar eru stóru samtölin um framtíð vinnumarkaðarins? Hvar eru borgaralaunin? Hvar eru umræðurnar um enn styttri vinnuviku og fleiri hlutastörf sem mæti t.a.m. fólki sem vill eða þarf að vinna minna? Hvar eru lögin og reglurnar sem tryggja að tæknin þjóni samfélaginu en ekki öfugt?

Í staðin erum við föst í því að gervigreindin taki störfin okkar, en skoðum ekki né stefnum að því að nýta tímann sem fæst á móti.

Hvað ef markmiðið væri velsæld?

Ég vil sjá aðra umræðu - sem snýst ekki um meiri framleiðni heldur um meiri velsæld.

Hvað ef við notum tæknina til fá meiri tíma með fjölskyldunni? Til að minnka álag á foreldrum? Til að gefa fólki svigrúm til að sinna sjálfboðaliðastarfi og taka meiri þátt í samfélaginu? Heimsækja ömmu oftar og kynnast nágrönnunum? Stunda listir, menningu eða íþróttir - hvílast?

Þetta er nefnilega allt verðmætasköpun, við bara kunnum ekki að mæla hana því kerfin okkar gera ekki ráð fyrir slíkum mælingum.

Börnin okkar

Á Íslandi höfum við byggt upp leikskólakerfi sem við getum verið afar stolt af. Of algengt er hins vegar að líta á leikskólana sem lausn á vandamáli sem átti aldrei að vera vandamál. Það að eiga börn er nefninlega ekki vandamál.

Barn fæðist eftir að móðir gengur með það í níu mánuði. Tengslamyndun og brjóstagjöf (ef það gengur) hefst og fjölskyldulífið tekur á sig nýja mynd. Kannski er þetta alveg nýtt hlutverk fyrir foreldrana, eða kannski var að fæðast lítið systkini, annað afabarn, annað langömmubarn. Þarna eru tilfinningar og tími sem ekki er mældur í hagkerfinu.

En svo byrjar niðurtalningin. Hvenær komast foreldrarnir aftur til vinnu? Hvenær kemst barnið inn í kerfið? Hvenær fer framleiðslan aftur af stað?

Er þetta frelsið sem við stefndum að?

Eða erum við að laga fólk að kerfinu í stað þess að laga kerfið að fólkinu?

Eldra fólkið

Á hinum enda ævinnar sjáum við svipaða nálgun. Í áratugi höfum við alist upp við það að aldur jafngildi hrörnun, því eldra fólk er óvirkt, ófært, háð öðrum og þarf umönnun.

Raunveruleikinn og væntingarnar eru hins vegar ekki alveg þannig. Við getum nefninlega vel verið virk, sjálfstæð og heilsuhraust langt fram á efri ár. Það sem skiptir máli er ekki aldurinn sjálfur heldur umhverfið, hlutverkin og tækifærin til að eldast vel og hraust.

Samt höldum við áfram að taka verkefni af fólki sem getur enn sinnt þeim og gerum hluti fyrir fólk sem gæti gert þá sjálft.Við rænum fólk óvart færni, hlutverkum og ábyrgð.

Og svo veltum við fyrir okkur af hverju færnin dvínar.

Einmanaleikinn sem enginn vill borga fyrir

Skoðum aðeins þyngsl og kostnað heilbrigðiskerfisins og hver sé rótin þar?

Nú talar samfélagið meira um einmanaleikann sem samfélagsmein, sem er gott en líka löngu tímabært. Samt er eins og við þorum ekki að stíga fætinum almennilega niður hvað þá umræðu varðar. Við segjum að það þurfi að auka tengsl, en samt er ekki sagt við hverja og af hverju? Bara tengsl – almennt? Við hverja þurfum við að auka tengslin?

Samfélaginu okkar er skipt upp eftir aldri; ung börn hér, skólabörn þar, unglingar annars staðar, fullorðnir í vinnunni, eldra fólk á stofnun.

Og svo veltum við fyrir okkur af hverju svo mörg upplifa sig einmana. Af hverju foreldrar eru útkeyrðir, án stuðningsnets og baklands. Og við veltum fyrir okkur af hverju samfélagið virðist brothættara en áður.

Getur það verið að því við höfum misst tengslin á milli kynslóðanna?

Hvað ef gervigreindin gæti hjálpað okkur að verða mannlegri?

Hljómar kannski þversagnakennt, en hvað ef stærsta tækifæri gervigreindarinnar felst ekki í aukinni framleiðni - heldur því að færa okkur meiri samveru, nánd, hvíld og gæðastundir?

Að gefa foreldrum meiri tíma, eldra fólki fleiri hlutverk, að börn fái að gera mistök, að styrkja sjálfboðaliðastarf, byggja upp samfélög, draga úr einmanaleika og skapa meiri tengsl milli kynslóða.

Að gera okkur kleift að sinna þeim hlutum sem aðeins manneskjur geta gert.

Hver stjórnar svo tækninni?

Þarna kemur svo önnur stór spurning. Ekki bara hvað tæknin getur gert - heldur hver stjórnar henni? Hver á gögnin? Hver á reiknigetuna? Hver á líkönin? Og hver ákveður reglurnar?

Þetta eru allt lýðræðislegar spurningar, ekki tæknilegar. Og þær skipta miklu máli vegna þess að tæknin sjálf er hvorki góð né vond. Það er samfélagið sem ber ábyrgð á henni og ákveður hvernig hún er notuð.

Gervigreindin er ekki stærsta spurningin

Þess vegna held ég að við séum að einblína á ranga þætti tækninnar. Gervigreindin er ekki stærsta viðfangsefnið, heldur hvers konar samfélag við ætlum að byggja?

Er markmiðið að byggja samfélag þar sem við vinnum sífellt meira til að skapa sífellt meiri hagnað? Eða er markmiðið samfélag þar sem tækniframfarir skila sér í meiri velsæld, meiri samveru, sterkari tengslum og meiri þátttöku?

Ég heyri og sé hættumerkin - en ég sé líka tækifærin.

Mikilvægasta verkefnið núna ekki að ákveða eða skilgreina hvað gervigreindin getur gert. Hvaða skaða hún veldur, eða hversu stórkostleg framför hún er.

Verkefnið er frekar hvert tækfærið sé til að ákveða hvað við viljum gera við það samfélag sem hún mögulega getur fært okkur?

P.s.

Að lokum smá athugasemd sem mér finnst passa við efni greinarinnar sjálfrar.

Já, ég nýtti gervigreind við vinnslu þessarar greinar.

Nei, hún var ekki skrifuð á nokkrum mínútum eftir eina skipun.

Frá því ég las greinina sem kveikti þessar vangaveltur og þar til ég var sátt við loka útgáfuna liðu tæpir fjórir tímar af skrifum, lestri, vangaveltum, endurskrifum, yfirferð og svo lokaútkomu.

Það er ákveðinn hluti af umræðunni sem við þurfum að eiga um noktun gervigreindarinnar. Hún kemur ekki í stað hugsunar, skoðana eða reynslu. En hún getur verið öflugt verkfæri til að hjálpa okkur að hugsa skýrar, kafa dýpra og koma hugsunum okkar betur á framfæri.

Höfundur er kynslóðablandari og tómstunda- og félagsmálafræðingur.