PISA-skellur en hvað svo?

Niðurstöður alþjóðlegu PISA-könnunarinnar 2025 liggja fyrir. Ísland kemur vel út hvaða suma þætti varðar en annað er verulegt áhyggjuefni. Það er börnunum okkar fyrir bestu að niðurstöðurnar verði ræddar af hreinskilni og heiðarleika og verkin verði látin tala til að ná betri árangri.

Byrjum á því sem vel er gert. Íslensk ungmenni búa yfir mörgum styrkleikum. PISA sýnir að lífsánægja þeirra mælist tiltölulega mikil miðað við jafnaldra þeirra í öðrum löndum. Þau sýna forvitni og seiglu og telja almennt að skólinn undirbúi þau vel fyrir lífið. Einelti mælist undir meðaltali OECD-ríkja og jöfnuður milli skóla er tiltölulega mikill.

Þetta skiptir máli. Við viljum að börnunum okkar líði vel, að þau eigi vini og treysti sér til að takast á við lífið.

Þessa styrkleika ber að þakka börnunum sjálfum, foreldrum þeirra og starfsfólki skólanna og er forsenda fyrir því að sækja fram á öðrum sviðum í skólastarfinu.

Það er margt gott í íslensku skólakerfi sem byggja má á til að vinna úr því sem kann að hafa farið úrskeiðis. Þar er sannarlega verk að vinna.

Frammistaða undir meðaltali

Frammistaða íslenskra nemenda er enn undir meðaltali OECD-ríkja og jafnaldra þeirra á Norðurlöndunum í öllum þremur greinum PISA. Lesskilningi og stærðfræðilæsi heldur áfram að hraka. Nú ná um 56 prósent nemenda grunnfærni í lesskilningi, samanborið við 78 prósent fyrir áratug. Þetta er alvarleg afturför.

Aðeins helmingur drengja nær nú grunnfærni í lesskilningi og 62 prósent stúlkna. Báðum hópum hefur farið aftur. Hlutfall nemenda með afburðarhæfni er jafnframt lægra hér en annars staðar á Norðurlöndum. Fámenn þjóð hefur ekki efni á að sætta sig við þetta.

Hugsum aðeins um hvað þessar tölur þýða.

Ungmenni sem á erfitt með að skilja texta á líka erfiðara með að læra aðrar námsgreinar, átta sig á upplýsingum og sækja rétt sinn. Sá vandi getur fylgt því inn í framhaldsskóla og út lífið.

Hvaða aðgerðir?

Vandinn hefur verið að magnast árum saman. Ég er staðráðin í að axla mína ábyrgð sem mennta- og barnamálaráðherra og vil eiga gott samstarf við skólasamfélagið og heimilin um að ná meiri árangri. Þess vegna setjum við grunnfærni og kjarnagreinar í forgang.

Aðalnámskrá grunnskóla verður endurskoðuð og einfölduð. Lestur, íslenska, stærðfræði og raun- og tæknigreinar fá aukið vægi. Börn þurfa tíma til að skilja það sem þau læra og æfa sig þar til þau ná tökum á því. Við eigum að gera metnaðarfullar kröfur til allra nemenda og tryggja þeim nauðsynlegan stuðning til að standast þær.

Námsgögn og raunvísindi

Kennarar þurfa einnig að búa yfir góðum verkfærum í sínu starfi. Í næstu fjárlögum er gert ráð fyrir 455 milljóna króna viðbótarframlagi til íslenskrar námsgagnagerðar og útgáfu. Með því getum við bætt framboð vandaðs námsefnis sem hentar ólíkum þörfum nemenda og léttir undir með kennurum. Það gengur ekki að kennarar þurfi sífellt að verja dýrmætum undirbúningstíma í að leita að efni eða búa það til frá grunni.

Við ætlum jafnframt að efla raunvísindakennslu (STEM) og bæta samfellu milli grunnskóla og framhaldsskóla. Móta nýja viðmiðunarbraut í raunvísindum og tryggja skýr gæðaviðmið í framhaldsskólum. Kynna þarf þessi námstækifæri betur og gæta þess að nemendur með sérstakan áhuga og hæfileika fái verkefni við hæfi.

Starfsþróun, sérhæfing og sérúrræði

Árangur í skólastarfi veltur að miklu leyti á kennurunum okkar. Það er því nauðsynlegt að kennarar finni fyrir stuðningi stjórnvalda í sínu daglega starfi. Efla þarf starfsþróun og tryggja að reyndir kennarar fái aukið svigrúm til að leiðbeina samstarfsfólki. Úttekt á kennaranámi, sem liggur fyrir seinna í vetur, verður nýtt til að styrkja námið, tengsl þess við skólastofuna og sérhæfingu í kjarnagreinum.

Við þurfum sérstaklega að fjölga kennurum með sérþekkingu á íslensku sem öðru tungumáli. Tæplega þrír af hverjum tíu grunnskólanemendum hafa erlendan bakgrunn. Þau börn eru af blönduðum uppruna, með ólíka reynslu og þarfir. Við verðum að taka vel á móti þeim, leggja áherslu á að kenna þeim íslensku og styðja þau í öðrum námsgreinum á meðan þau ná tökum á málinu. Aðstoðin þarf að hefjast strax í upphafi skólagöngu og í þeirra heimaskólum.

Skólar sem glíma við mestar áskoranir þurfa greiðari aðgang að sérfræðingum, stuðningsfólki og námsgögnum. Jafnframt verður að draga úr óþarfa skráningum og skriffinnsku. Tíma kennara er best varið til kennslu og samskipta við nemendur.

Lesturinn, síminn og samfélagsmiðlarnir

Foreldrar eru mikilvægustu samstarfsaðilar skólans. Ég vil hvetja þá, og afa og ömmur líka, til að lesa með börnunum, ræða við þau um lesefnið og spyrja þau út úr. Nokkrar mínútur á dag geta skipt sköpum í þessum efnum. Skólinn ber auðvitað faglega ábyrgð á lestrarkennslunni en foreldrar skipta þar einnig miklu máli og þurfa stundum á leiðbeiningum skólans að halda. Tryggja verður að fjölskyldur sem þurfa meiri aðstoð fái hana.

Samræmdar reglur um símafrí í skólum hafa verið innleiddar og við munum styrkja aldursvernd barna á samfélagsmiðlum. Þessi tæki og tól geta rænt börnin okkar æskunni og hafa almennt truflandi áhrif á tilveru þeirra í skólastarfinu. Börn þurfa næði til að læra, hlusta og tala saman. Foreldrar og skólar þurfa að standa saman um þessi aldurstakmörk.

Miðlægur nemendagrunnur og matsferillinn

Við ætlum líka að greina fyrr þegar barn þarf á aðstoð að halda. Nýr miðlægur nemendagrunnur á að auðvelda eftirfylgni með námsvanda, fjarvistum og flutningi milli skólastiga, þar sem lögð verður áhersla á örugga meðferð upplýsinga.

Nýju samræmdu matsferilsprófin eiga jafnframt að sýna stöðu og mæla framfarir nemenda og styðja kennara til að bregðast við. Niðurstöður matsferilsprófanna verða birtar með ábyrgum hætti og nýttar til að beina stuðningi þangað sem þörfin er mest.

Aðgerðaráætlun í menntamálum

Í vetur mun ég jafnframt leggja fram endurskoðaða aðgerðaáætlun í menntamálum með skýrum markmiðum, ábyrgð og tímasettum verkefnum. Árangur verður metinn reglulega og matið birt opinberlega. Fólk á að geta séð hvað hefur verið gert og hvort það skili tilætluðum árangri.

Ég ætla að leggja mig alla fram við þetta verkefni með kennurum og öðru starfsfólki skólanna ásamt foreldrum og sveitarfélögum. Við vitum að börnin okkar geta lært og tekið framförum. Börnin eiga að finna að við trúum á þau og að við séum tilbúin að veita þeim þá aðstoð sem þau þurfa.

Stöndum öll saman! Spyrnum okkur kröftuglega frá botni því þar eigum við ekki heima.

Áfram veginn.

Höfundur er mennta- og barnamálaráðherra.