Hver skil­greinir svarið?

Í upphafi árs kallaði Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra eftir samstöðu og varaði við sundrungu og „svartagallsrausi“. Slík orðræða vekur þó spurningu sem skiptir máli í lýðræðislegri umræðu: Hver ákveður hvað telst samstaða og hvað sundrung? Hvenær er gagnrýni málefnaleg og hvenær verður hún að svartagallsrausi? Hver skilgreinir það – og á hvaða forsendum?

Stjórnmálamenn skilgreina ekki aðeins eigin afstöðu. Þeir geta einnig skilgreint afstöðu andstæðinga sinna, eignað þeim orð eða sett sjónarmið þeirra inn í ramma sem þeir sjálfir hafa ekki valið. Þá færist umræðan frá því sem sagt var yfir í það sem einhver annar segir að hafi verið meint.

Þýski fræðimaðurinn Thomas H. Stütz hefur þróað hugtakið Definitionsmacht, eða skilgreiningarvald. Það lýsir valdi til að móta rammann sem umræða fer fram innan og þar með hvaða merking er lögð í orð, hugtök og afstöðu annarra. Spurningin er þá ekki aðeins hvað er sagt, heldur hver fær að skilgreina hvað það merkir.

Fólkið veit sínu viti

Þessi spurning varð áleitin í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst.

Í ræðu á Hólahátíð 16. ágúst fjallaði forsætisráðherra ítarlega um þjóðaratkvæðagreiðsluna sem þá var fram undan. Hún sagði þjóðina ekki klofna í herðar niður af heift og æsingi, „eins og ýmsir foringjar og álitsgjafar vilja vera láta“. Slíkir forystumenn hefðu látið stór orð falla „með það fyrir augum að magna upp og ala á klofningi sem þeir telja geta orðið sér og sínum málstað til framdráttar“.

Um fólkið sjálft sagði hún hins vegar að það vissi sínu viti og væri fullfært um að taka eigin ákvörðun „án þess að láta skipa sér á bás í þessu máli af flokkspólitískum foringjum“.

Þarna eru tvö ólík hlutverk skilgreind. Annars vegar almenningur, sem ræðir málin af yfirvegun og tekur sjálfstæða ákvörðun. Hins vegar foringjar og álitsgjafar sem magna upp klofning og skipa fólki á bás.

En hver skilgreinir hvorum megin þeir standa?

Spurningin einföld og svarið skýrt

Þjóðin var spurð hvort Ísland ætti að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið. 52,8% kjósenda svöruðu nei.

Í stefnuræðu sinni 9. september kallaði forsætisráðherra þjóðaratkvæðagreiðsluna „sigur fyrir lýðræðið“. „Spurningin [var] einföld og svarið skýrt,“ sagði hún, og ríkisstjórnin myndi ekki hefja aðildarviðræður á ný.

Síðan bætti hún við: „En með því höfum við ekki sagt nei við Evrópu.“

Það er rétt. Kjósendur voru ekki spurðir hvort þeir vildu segja nei við Evrópu. Þeir voru heldur ekki spurðir hvort Ísland ætti að segja sig frá EES-samningnum, hætta Schengen-samstarfi eða draga úr samskiptum við Evrópusambandið.

En einmitt þess vegna vaknar spurningin: Hvers vegna þarf að taka fram hvað þjóðin sagði ekki?

„Nei við Evrópu“ var ekki valkostur á kjörseðlinum. Engin ástæða er því til að leggja þá afstöðu í munn þeirra sem sögðu nei til þess eins að taka síðan fram að þeir hafi ekki sagt hana.

Þjóðin var spurð hvort hefja ætti aðildarviðræðurnar á ný og svaraði nei.

Umsóknin frá 2009 kann að standa formlega óbreytt. En þjóðaratkvæðagreiðslan snerist um annað: hvort fyrir hendi væri lýðræðislegur grundvöllur til að hefja ferlið á ný. Í aðdraganda hennar var talað um að já myndi leggja „traustan lýðræðislegan grunn“ að viðræðunum. Þjóðin valdi að leggja þann grunn ekki.

Þá vaknar spurningin um skilgreiningarvaldið að nýju: Hver fær að ákveða hvað stendur „óbreytt“ eftir slíka niðurstöðu?

Fortíðin og framtíðin

Skilgreiningarvaldið birtist einnig annars staðar í sömu stefnuræðu.

Forsætisráðherra biður þingheim að líta til baka: „Leiðum hugann að stöðunni eins og hún var orðin árið 2024. Skoðum þær breytingar sem orðið hafa til batnaðar fyrir venjulegt fólk.“ Fortíðin er þar notuð sem samanburðargrunnur til að meta árangur ríkisstjórnarinnar.

Í lok sömu ræðu er hins vegar hvatt til þess að fólk festist ekki í „pólitísku þrasi um fortíðina“ heldur taki höndum saman um framtíðina.

Fortíðin getur auðvitað bæði upplýst umræðu og verið misnotuð í pólitísku þrasi. En þá blasir sama spurning við: Hver skilgreinir hvenær hún er hvort?

Sama spurning kemur þannig aftur í ólíkum myndum.

Hver skilgreinir hvað er samstaða og hvað sundrung? Hvað er málefnaleg gagnrýni og hvað svartagallsraus? Hvað er nauðsynlegt uppgjör við fortíðina og hvað pólitískt þras? Hvað sögðu andstæðingarnir – og hvað „meintu“ þeir? Og þegar þjóðin sjálf hefur talað, hver fær þá að ákveða hvað svar hennar merkir?

Forsætisráðherra bað þjóðina um svar. Hún fékk það.

Lýðræði virðir ekki aðeins kjósandann með því að spyrja hann. Það virðir hann með því að leyfa honum að eiga svarið.

Höfundur er hagfræðingur.