Ferðastofur í gíslingu kjara­deilna: Hver á að borga brúsann?

Sem afskekkt eyríki í Norður-Atlandshafi er Ísland óhjákvæmilega háð flugsamgöngum. Fyrir okkur eru flugferðir ekki lúxus heldur lífæð, brúin sem tengir samfélag okkar og atvinnulíf við umheiminn. Þeir sem búa yfir valdi til að teppa þessa lífæð fara því með mikil völd. Þegar kjaradeilur ógna þessum lífsnauðsynlegu innviðum skapast samstundis djúpstæður titringur í hagkerfinu öllu. Þetta varnarleysi blasir nú við í kjaradeilu flugvirkja, þar sem samningaviðræður eru í hnút og bent hefur verið á að efnahagslegt tjón samfélagsins geti numið vel yfir milljarði króna á dag ef flug leggst af.

Kastljós umræðunnar beinist jafnan að samningsaðilum beggja vegna borðsins og þeim þúsundum farþega sem óttast um ferðaáætlanir sínar. Í hálfgerðum blindbletti kjarabaráttunnar situr hins vegar sá hópur sem verður fyrir einna þyngsta fjárhagslega og rekstrarlega högginu án þess að eiga nokkurn þátt í deilunni: íslenskar ferðaskrifstofur.

Óvissan hefst löngu fyrir boðaða vinnustöðvun

Raunverulegt tjón af völdum vinnudeilna hefst ekki þann dag sem flug fellur niður, heldur um leið og boðað er til aðgerða. Þegar stórir hópar, fyrirtæki á leið í starfsmannaferðir með tugi eða hundruð starfsmanna, standa frammi fyrir boðuðu verkfalli, treysta fyrirsvarsmenn þeirra sér sjaldnast til að bíða átekta fram á síðustu stundu í von um að samningar á milli aðila náist. Margir kjósa því að hætta við ferðina með nokkurra daga fyrirvara.

Við þetta lendir ferðaskrifstofan í gildru. Á meðan flugfélagið hefur ekki formlega aflýst flugi, líta flugfélög og erlendir þjónustuaðilar svo á að samningar séu í fullu gildi og að einhliða afbókun þýði að öll tryggingargjöld glatist. Á sama tíma krefst viðskiptavinurinn fullrar endurgreiðslu eða frestunar. Ferðaskrifstofan er þannig sett í þá óbærilegu stöðu að bera óskipta fjárhagslega áhættu af óvissu sem hún fær með engu móti stýrt.

Hreint rekstrartap án vanefnda

Fæstir gera sér grein fyrir þeim erfiða rekstrarlega veruleika sem ferðaskrifstofur búa við. Þær starfa jafnan á örþunnum framlegðarmörkum, oft aðeins 5 til 10 prósenta þjónustuálagningu, en bera engu að síður 100 prósenta áhættu af heildarfjárhæð ferðarinnar þegar óviðráðanleg atvik skella á. Þegar ferð fellur niður, fær neytandinn hverja einustu krónu til baka. En hver bætir ferðaskrifstofunni þær óteljandi vinnustundir sem fóru í margra mánaða undirbúning, sérsniðna dagskrárgerð og samskipti við erlenda þjónustuaðila? Sú vinna og tilheyrandi launakostnaður verður að hreinu, óbættu rekstrartapi. Samhliða breytist hefðbundin starfsemi í krefjandi neyðarstjórnun allan sólahringinn vegna örvæntingar viðskiptavina. Í ofanálag reynir ástandið á dýrmæt viðskiptasambönd við erlenda samstarfsaðila, þar sem oft reynist þrautin þyngri að vinda ofan af samningum og endurheimta fyrirframgreidda fjármuni.

Reikningurinn sem lendir á milliliðnum

Þetta kerfislæga misgengi birtist í sinni skýrustu mynd í dæmigerðri starfsmannaferð fyrir 100 manns til Evrópu sem kostar um 35 milljónir króna. Af þeirri fjárhæð fara um 12 til 15 milljónir króna í flugmiða en yfir 20 milljónir bundnar í hótelgistingu og viðburðum erlendis, sem ferðaskrifstofan hefur þegar greitt áfram mánuðum fyrir brottför. Falli flugið niður vegna verkfalls flugvirkja, kveður 3. og 5. mgr. 15. gr. laga um pakkaferðir nr. 95/2018 á um að neytandinn eigi rétt á fullri endurgreiðslu allrar heildarfjárhæðarinnar innan 14 daga.

Á meðan flugfélaginu ber að endurgreiða flugmiðana innan sjö daga samkvæmt 1. mgr. 8. gr. reglugerðar EB nr. 261/2004, eru erlendir samstarfsaðilar ekki bundnir af sambærilegri skyldu. Þeir vísa gjarnan í eigin afbókunarskilmála, neita endurgreiðslu eða draga uppgjörið mánuðum saman. Ferðaskrifstofan situr því ein eftir í gapastokknum, neydd til að reiða fram tugi milljóna króna úr eigin vasa til að brúa bilið og mæta 14 daga lögboðnum fresti gagnvart neytandanum á meðan eigin fjármunir hennar eru læstir erlendis. Fyrir ferðaskrifstofu með nokkra slíka stórhópa hleypur heildarkrafan á hundruðum milljóna króna, en litlar og meðalstórar ferðaskrifstofur hafa sjaldnast bolmagn til að bíða eftir endurgreiðslu.

Hagsmunir neytenda og virk samkeppni

Hér verður jafnframt að horfa til þess að virk samkeppni á innlendum ferðamarkaði er eitt mikilvægasta hagsmunamál neytenda sjálfra. Samkeppniseftirlitið hefur í ákvörðunum sínum ítrekað áréttað nauðsyn þess að vernda rekstrarskilyrði sjálfstæðra ferðaskrifstofa andspænis samþættum risum á markaði. Íslenskar ferðaskrifstofur búa nú þegar við strangar kröfur um lögboðnar tryggingar til Ferðamálastofu á grundvelli laga nr. 96/2018 til að verja hagsmuni viðskiptavina sinna.

Ef ósveigjanlegt lagaumhverfi og endurtekin verkföll þurrka út innlendar ferðaskrifstofur, leiðir það óhjákvæmilega til fákeppni, hærra verðs og skertra gæða. Neytendavernd sem í framkvæmd knésetur innlenda þjónustuaðila snýst á endanum gegn sjálfri sér og skilur neytendur eftir í verri stöðu.

Til umhugsunar

Það fær vart samrýmst grundvallarsjónarmiðum samningaréttar og réttlætis að saklaus þriðji aðili, atvinnurekendur sem eiga enga aðild að kjaraborðinu og geta með engu móti haft áhrif á framgang samninga, beri einir óskipta fjárhagslega áhættu af vinnudeilum annarra. Þótt verkfallsréttur sé stjórnarskrárvarinn, verður beiting hans í grunninnviðum samgangna að taka mið af meðalhófi og þeim miklu áhrifum sem vinnustöðvanir hafa á aðrar atvinnugreinar. Jafnframt er full ástæða til að stjórnvöld skoði hvernig hægt er að tryggja betra jafnvægi og meiri sanngirni þegar að ákveðnar stéttir njóta verkfallsréttar sem getur valdið umtalsverðum samfélagslegum skaða, í það minnsta verður að setja slíku valdi skýr mörk í lagatexta.

Neytendavernd á að vera öflug, en hún er ekki sjálfbær ef hún varpar allri áhættunni yfir á milliliði. Íslensk ferðaþjónusta þarf á fyrirsjáanlegu og heilbrigðu starfsumhverfi að halda, þar sem sjálfstæð fyrirtæki eru ekki látin bera ein fjárhagslegan skaða af vinnudeilum sem þau eiga engan þátt í.

Höfundur er lögfræðingur Félags atvinnurekenda (FA)