Hvers konar Ís­land viljum við byggja?

Dómsmálaráðherra hefur nú sett breytingar á kosningakerfinu á dagskrá. Tillögur starfshóps ráðherra, sem birtar voru í gær, miða að því að hvert atkvæði vegi sem jafnast, óháð búsetu. Það er mikilvægt lýðræðislegt markmið og ég ber virðingu fyrir því fræðafólki sem sat í starfshópnum. En þegar við breytum kosningakerfinu erum við ekki aðeins að ákveða hvernig atkvæði eru talin. Við erum líka að móta hvernig ólíkir landshlutar tengjast löggjafarvaldinu og hvernig pólitískt vald dreifist um landið og um leið þá hvernig ólíkir landshlutar upplifa inn hlut í stjórnarháttum og stjórnsýslu.

Við þurfum því að spyrja: Hvers konar Ísland viljum við byggja? Því umræðan um kosningakerfið snýst ekki aðeins um talningu og vægi atkvæða heldur um hvernig við skiljum lýðræði, dreifingu valds og framtíð landsins.

Jafnt atkvæðavægi er ekki eina lýðræðislega markmiðið

Jafnt atkvæðavægi er mikilvægt lýðræðislegt markmið, en það getur ekki eitt og sér ráðið því hvernig lýðræðið er byggt upp.

Sjáum fyrir okkur tvö borð þar sem sama viðfangsefnið er til umfjöllunar. Við annað borðið situr fólk sem þekkir vegalengdirnar, atvinnulífið og þjónustuþörfina af eigin raun. Við hitt borðið er sama viðfangsefnið fyrst og fremst lína í töflu, kostnaðarliður eða hlutfall af landsmeðaltali. Báðir hópar vilja taka góða ákvörðun, en þeir sjá ekki sama veruleika. Þar liggur kjarni valddreifingar: Hvort þekking þeirra sem lifa við aðstæðurnar og lifa með afleiðingunum hafi raunverulegt vægi þegar ákvörðunin er tekin.

Lýðræðisríki hafa alla tíð leitast við að samræma fleiri markmið en eitt. Þau hafa reynt að tryggja jafnræði einstaklinga, dreifingu valds, fulltrúa ólíkra samfélaga, vernd minnihlutahópa og fjölbreytni sjónarmiða við ákvarðanatöku.

Þess vegna er víða erlendis að finna stjórnskipuleg mótvægi sem víkja frá fullkomnu atkvæðajafnræði. Ekki vegna þess að sumir borgarar séu mikilvægari en aðrir, heldur vegna þess að talið er mikilvægt að ólík samfélög og ólík svæði eigi sér rödd innan stjórnskipunarinnar.

Þegar rætt er um breytingar á kosningakerfinu þurfum við því fyrst að spyrja hvaða gildi kerfið á að tryggja. Er markmiðið aðeins að jafna vægi atkvæða eða á það einnig að tryggja að ólík samfélög og landshlutar hafi raunhæfan aðgang að löggjafarvaldinu?

Ef markmiðið er eingöngu að jafna vægi atkvæða er rökrétt að færa kerfið nær því að landið verði eitt kjördæmi. Slíkt kerfi myndi þó breyta tengslum kjósenda við fulltrúa sína og gæti dregið úr því vægi sem staðbundin reynsla og þekking hefur innan löggjafarvaldsins. Ef markmiðið er einnig að tryggja dreifingu valds, fjölbreytni sjónarmiða og tengsl ólíkra samfélaga við Alþingi verður myndin því flóknari. Þá þarf að vega fleiri lýðræðisleg gildi hvert á móti öðru.

Fjölbreytni er lýðræðislegt gildi

Ég held að í dag viðurkenni flestir það sem sannindi að fjölbreyttir hópar taka oft betri ákvarðanir en einsleitir hópar.

Við tölum um mikilvægi fjölbreytni í stjórnum fyrirtækja, opinberum nefndum og stjórnsýslu. Ástæðan er einföld. Fólk með ólíka reynslu sér ólíka hluti, greinir mismunandi áhættu og kemur með mismunandi lausnir.

Sama ætti að eiga við um lýðræðið.

Reynsla fólks sem býr og starfar í sjávarbyggðum, dreifbýli, landbúnaði, ferðaþjónustu eða vaxandi byggðakjörnum utan höfuðborgarsvæðisins er ekki sú sama og reynsla þeirra sem lifa og starfa á stærsta vinnusóknarsvæði landsins.

Engin þessara reynsluheima er mikilvægari en annar, en þeir eru ólíkir.

Þegar ákvarðanir eru teknar um samgöngur skiptir máli hvort sá sem mótar stefnuna þekkir af eigin raun hvað lokun fjallvegar getur þýtt fyrir vinnusókn og aðgengi að mikilvægri grunnþjónustu. Í heilbrigðismálum skiptir máli að skilja hvað langur ferðatími gerir við raunverulegt aðgengi. Í orku- og auðlindamálum skiptir máli að þekkja bæði ávinninginn og áhrifin í samfélögunum þar sem framkvæmdirnar eiga sér stað. Slík sjónarmið eru ekki sérhagsmunir heldur hluti af þeim upplýsingum sem góð lýðræðisleg ákvörðun þarf að byggjast á.

Samþjöppun valds er líka lýðræðismál

Á Íslandi hefur mikið ákvörðunarvald safnast á tiltölulega lítið svæði. Þar eru ráðuneytin, flestar ríkisstofnanir, stærstu fjölmiðlarnir og stór hluti þeirra sérfræðinga og hagsmunasamtaka sem hafa daglegan aðgang að stjórnvöldum. Þessi nálægð skiptir máli: Þeir sem eru skammt frá stjórnsýslunni eiga auðveldara með að koma sjónarmiðum sínum á framfæri, taka þátt í samtalinu og móta hvaða mál komast á dagskrá.

Þegar stjórnsýsluvald, sérþekking, fjölmiðlavald og pólitísk áhrif safnast á einn stað eykst hættan á að sami reynsluheimurinn móti bæði umræðuna og ákvarðanirnar. Þá geta sjónarmið annarra landshluta átt erfiðara með að komast á dagskrá, jafnvel þótt formlegt vægi atkvæða sé jafnt.

Þess vegna er athyglisvert að í umræðunni um jafnt atkvæðavægi er sjaldan rætt um jafna dreifingu valds. Ef við viðurkennum að staðsetning fólks hafi áhrif á reynslu þess, sjónarhorn og skilning á samfélaginu, þá hlýtur sama að eiga við um stjórnsýsluna.

Þá vaknar sú spurning hvort dreifa eigi fleiri ríkisstofnunum, sérfræðistörfum og ríkisverkefnum um landið. Slík dreifing væri ekki einungis byggðaaðgerð heldur leið til að færa þekkingu og ákvarðanatöku nær ólíkum samfélögum, fjölga þeim sjónarhornum sem móta opinbera stefnu og minnka hættuna á að sami reynsluheimurinn ráði ferðinni. Valddreifing getur þannig verið lýðræðislegt markmið í sjálfu sér.

Byggð um allt land er þjóðhagsmál

Byggðastefna er oft ranglega sett fram sem tilraun til að halda lífi í ákveðnum byggðum af tilfinningalegum eða sögulegum ástæðum. Sú nálgun er fjarri sannleikanum.

Byggð um allt land er ekki mikilvægt markmið vegna byggðanna sjálfra. Hún er mikilvæg vegna landsins alls.

Auðlindir Íslands eru dreifðar. Sjávarútvegurinn er dreifður. Orkuframleiðslan er dreifð. Ferðaþjónustan byggir á fjölbreyttum samfélögum og fjölbreyttri náttúru. Matvælaframleiðsla fer fram um allt land og fleira mætti auðvitað telja.

Þjóð sem vill nýta mannauð sinn og auðlindir sem best hlýtur að hafa áhuga á því að lífvænleg samfélög séu til staðar þar sem verðmætasköpunin á sér stað.

Undanfarin ár hafa hugtök eins og þjóðaröryggi, áfallaþol og áhættudreifing orðið sífellt mikilvægari. Enginn myndi leggja til að fyrirtæki byggði afkomu sína á einum viðskiptavini eða einni tekjulind. Sama hugsun á við um ríki.

Því meira sem fólk, störf, innviðir, þekking og vald safnast á einn stað, þeim mun háðara verður samfélagið einu atvinnusvæði, einu samgöngukerfi og einni miðju þjónustu og ákvarðana. Truflun á þeim stað getur þá haft áhrif langt út fyrir svæðið sjálft. Dreifing er því ekki aðeins byggðamál heldur leið til að dreifa áhættu og styrkja viðnámsþrótt landsins alls.

Dreifð byggð snýst því ekki eingöngu um búsetu. Hún snýst um öryggi, seiglu, fjölbreytni og getu samfélagsins til að takast á við breytingar og áföll.

Hvernig Ísland viljum við byggja?

Spurningin sem við stöndum frammi fyrir er því ekki hvort jafnt vægi atkvæða sé mikilvægt. Spurningin er hvort við viljum láta það eitt ráða gerð kosningakerfisins eða hvort kerfið eigi einnig að styðja við dreifingu valds og efla rödd ólíkra samfélaga.

Kosningakerfið þarf því að gera meira en að telja atkvæði jafnt. Það þarf einnig að styðja við dreifingu valds, fjölbreytni sjónarmiða og raunhæfa aðkomu ólíkra samfélaga að sameiginlegum ákvörðunum.

Sterkara Ísland er ekki land þar sem fólk, störf og ákvarðanir safnast sífellt á sama stað. Það er land þar sem öflug höfuðborg og öflugir landshlutar styðja hver annan, þar sem ákvarðanir eru teknar í nægilegri nálægð við þau samfélög sem búa við afleiðingarnar og þar sem röddum, þekkingu og valdi er dreift. Þannig byggjum við heild sem er bæði lýðræðislegri og sterkari fyrir komandi kynslóðir.

Höfundur er framkvæmdastjóri.