Gagnaver, Verne og Ísrael

Vart fer fram hjá neinum að gagnaver spretta nú upp um heimsbyggðina vítt og breitt. Á Íslandi eru a.m.k. fjögur og fer fjölgandi. Um leið berast fregnir miklum vexti þeirra og orkuþörfin virðist vaxa svo gegndarlaust að jafnast við fár.

Víða um lönd spyrja menn sig spurninga varðandi gagnaver og helstu afurð þeirra gervigreindina, en hún rekur orkuþörfina áfram af óseðjandi ákafa. Það á ekki að vera náttúrlögmál að nýjungar í tækni og vísindum ryðji öllu frá eins og jökulhlaup.

Spyrja þarf hvort slíkar nýjungar séu til framfara svo þær vaxi ekki eins og Fenrisúlfurinn og leysi úr læðingi Ragnarök. Að eitthvað sé tæknilega mögulegt er ekki sama og það sé siðferðilega rétt. Siðferðið og gagnrýnin hugsun skiptir máli til að leiða fram hið sanna og rétta.

Í mínum huga hafa kviknað fjölmargar spurningar um gagnver á Íslandi og þann ofurvöxt sem virðist vera að hlaupa í þau. Fyrsta spurning hlýtur að vera hver á íslensku gagnaverin? Í upphafi var til þeirra sumra stofnað af Íslendingum. Það vill þó gerast að frumkvöðlar ganga út með gilda sjóði en erlend stórfyrirtæki taka við og reka vöxtinn áfram eins og fé af fjalli. Að baki glittir í græðgi í græna orku á hagstæðu verði. Samkvæmt mínum upplýsingum virðast Íslendingar nú eiga lítið í þeim sem nú eru starfrækt.

Skoðum Verne aðeins nánar. Það er alfarið í eigu erlenda fjárfestingafyrirtækisins Ardian. Í maí s.l. sagði RÚV frá því í fréttum að Verne geti fengið fimm sinnum meiri orku með nýju tengivirki sem geri því mögulegt að kaupa orku upp í 240 megawött. Sú orkuþörf er að mestu tilkomin vegna gervigreindarinnar. Til samanburðar má geta þess að Hellisheiðarvirkjun framleiðir nú um 300 megawött af rafmagni.

Samkvæmt frétt á RÚV 12. Júní 2025 hefur ofurtölva hollenska tæknifyrirtækisins Nebius verið hýst hjá Verne á Ásbrú. Einn aðaleigandi þess er rússneskur olígarki búsettur í Ísrael, A. Y. Volozh að nafni og þeir sem leiða það eru Ísraelsmenn. Það kom einnig fram í fréttum í fyrra að Nebius hafði verið valið til að byggja risatölvu Ísraelsríkis sem þjóna á gervigreindinni. Volozh þessi var áður í talsambandi við Putin en ekki lengur að eigin sögn. Hann virðist hins vegar vera auðfúsugestur í valdasölum Ísraelsríkis.

Þá liggur næst við að spyrja: Hver eru tengsl gagnavers Verne á Ásbrú við Ísrael? Í umfjöllun vefritsins Mannlífs frá því í fyrra kemur fram að innflutningur frá Ísraelsríki rauk upp í tæpa 3,4 milljarða króna fyrir árið 2024. Samkvæmt Hagstofu Íslands var þar að mestu um tölvuvörur að ræða. Þrjú gagnaver af fjórum sóru þá af sér viðskipti við Ísrael. Engin svör bárust hins vegar frá Verne á Ásbrú þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir.

Þetta gerist á sama tíma og Ísraelsríki hefur verið að fremja þjóðarmorð á Gaza og aukið ofbeldið á Vesturbakkanum og í Líbanon. Sé einhver í vafa um framferði Ísraels skal bent á nýútkomna bók eftir ísraelska sagnfræðinginn Omer Bartov: „Israel, What Went Wrong.“

Samkvæmt vefútgáfu Guardian frá 6. júlí s.l. notar ísraelski herinn gervigreindina til að finna þúsundir skotmarka á Gaza og annars staðar. Eitt helsta gervigreindarforritið til þessara voðaverka nefnist Habsora á hebresku, sem merkir guðspjall. Nöturleg kaldhæðni það. Skammt er að minnast mannskæðrar bandarískrar árásar á stúlknaskóla í Íran. Þarna kom gervigreindin víst eitthvað við sögu.

Ekki er samt hægt að álykta að tölvukeyrsla hjá Verne knúin áfram af grænu íslensku rafmagni séu notuð til árása á Gaza eða annars staðar. Óneitanlega er þó komin tenging frá Ásbrú til Ísrael samkvæmt þessum heimildum. Þá vitum við í raun ekki hverjum þetta gagnaver, eða önnur eru að þjóna. Samkvæmt frétt í Guardian 2. Septermber s.l. vita yfirvöld í Bretlandi ekki hverjum gagnaver þar í landi eru að þjóna og til hvers. Hvað þá með opinbera aðila á Íslandi?

Það er annar áhugaverður vinkill á starfsemi Verne á Ásbrú og annarra gagnavera en það er hin ákafa sókn í íslenska, græna raforku til að knýja áfram gervigreindina. Í skýrslu Umhverfis- og orkustofnunar 12. Júní 2025 segir orðrétt: „Helstu ástæður verðbreytinga heildsöluverðs og smásöluverðs raforku eru einkum mikill vöxtur í eftirspurn eftir raforku, sér í lagi frá gagnaverum.“ Sjá: https://www.stjornarradid.is/library/02-Rit--skyrslur-og-skrar/URN/%C3%9Er%C3%B3un%20raforkuver%C3%B0s.pdf

Ásókn gagnavera er áhyggjuefni fyrir almenna notendur raforku á Íslandi en ekki síður fyrir minni fyrirtæki. Garðyrkjubændur hafa t.d. látið í ljós áhyggjur vegna þrýstings á orkuverð frá gagnaverum.

Nú í vetur skoraði Aldin, eldri aðgerðasinnar gegn loftslagsvá á ríkisstjórnina að leggja strax fram frumvarp um forgang orkuskipta og orkuöryggis almennings við framleiðslu raforku hér á landi. Fulltrúar félagsins gengu svo á fund umhverfis- og orkumálaráðherra nú í maí til að fylgja málinu eftir. Enn sem komið er hefur ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur ekki séð ástæðu til að setja það mál í forgang.

Gagnaverin bjóða vissulega upp á ýmsa möguleika – en ekki endilega alla góða. Skoðum þess vegna gagnaverin og gervigreindina hér á landi á gagnrýninn hátt – og krefjumst þess að fá skýringar frá Verne á Ásbrú á tengslunum við Ísrael.

Höfundur er stjórnarmaður í Aldini, eldri aðgerðasinnum gegn loftslagsvá og tekur þátt í sniðgöngu á Ísrael