Utan­ríkis­stefna án á­byrgðar?

Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra lögðu mikið undir þegar þær ákváðu að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu sem engin knýjandi nauðsyn var til að halda. Þær veðjuðu á niðurstöðu sem gekk ekki eftir, án þess að ljóst væri hvaða ávinningi ætti að ná. Afleiðingarnar kunna að vera mun alvarlegri en ósigur ríkisstjórnarinnar í atkvæðagreiðslunni gefur til kynna.

Ríkisstjórnin stofnaði til ferlis sem vakti væntingar innan Evrópusambandsins. Sambandið lagði sjálft töluvert undir með heimsóknum háttsettra fulltrúa og sýnilegum áhuga á niðurstöðunni. Þar var ekki aðeins um að ræða áhuga á íslenskum innanlandsmálum. Jákvæð niðurstaða hefði getað styrkt ímynd stækkunarstefnu ESB.

Þetta vekur jafnframt spurningu um gagnrýni utanríkisráðherra á erlend áhrif í íslenskri lýðræðisumræðu. Gilda sömu viðmið um áhrif allra erlendra aðila, óháð því hvaðan þau koma?

Ábyrgðarlaus könnunarleiðangur?

Í nokkrum pistlum sem greinarhöfundur birti á bloggsíðu Heimssýnar í janúar var gagnrýnt hvernig ríkisstjórnin rammaði fyrirhugaða þjóðaratkvæðagreiðslu inn sem saklausa könnun á vilja þjóðarinnar.

„Aðildarviðræður við Evrópusambandið eru ekki könnunarleiðangur. Þær eru yfirlýsing um átt, um ramma og um það valdakerfi sem ríki hyggst tengjast.“

Í öðrum pistli sagði: „Þjóðaratkvæðagreiðsla er aðferð, ekki stefna.“ Þegar stjórnvöld setja atkvæðagreiðslu í forgrunn án þess að gera grein fyrir eigin afstöðu verður aðferðin staðgengill stefnu.

Þetta var skrifað sjö mánuðum áður en niðurstaðan lá fyrir. Ákvörðunin um að setja ferlið af stað var sjálf utanríkispólitísk athöfn, óháð því hvernig þjóðin myndi síðar greiða atkvæði.

Vonbrigði og pólitískur kostnaður

Eftir atkvæðagreiðsluna lýsti forsætisráðherra því yfir að virða yrði niðurstöðuna. Það hafði hún raunar ítrekað áður. Var nokkurn tíma annar kostur í boði?

Utanríkisráðherra stendur frammi fyrir öðrum vanda. Hún tók þátt í að vekja væntingar erlendis en hefur jafnframt lagt áherslu á að staða aðildarumsóknar Íslands sé óbreytt. Hvaða skilaboð sendir það samstarfsaðilum Íslands?

Vonbrigðin innan ESB komu opinberlega fram. Marta Kos, framkvæmdastjóri stækkunarmála, brást við niðurstöðunni með yfirlýsingum sem fjallað var um í greininni Marta Kos verður að virða niðurstöðuna á Vísi 4. september.

ESB hafði séð fyrir sér að Ísland gæti orðið dæmi um auðugt ríki sem þegar nýtur aðgangs að innri markaðnum en kysi engu að síður að sækjast eftir aðild. Nú vaknar öndverð spurning: Er hætta á að stækkunarstefnan fái ímynd samstarfs sem fyrst og fremst laðar að sér efnahagslega veikari ríki?

Var samstarfinu stefnt í hættu að óþörfu?

Hér er ekki aðeins spurning um tímabundin vonbrigði í Brussel. Ísland hefur um áratugaskeið byggt Evrópusamstarf sitt á EFTA og EES-samningnum. Hvers vegna var talið nauðsynlegt að stofna til ferlis sem gat skapað óvissu um framtíðarstefnu Íslands gagnvart bæði ESB og EFTA-ríkjunum? Hvaða áhrif hefur það haft á traust og fyrirsjáanleika í þessum mikilvægu samskiptum?

Samskiptin við Bandaríkin minna jafnframt á að utanríkisstefna verður ekki mótuð út frá einum forseta eða einu kjörtímabili. Björn Bjarnason hefur bent á breyttan tón í samskiptum forsætisráðherra við Donald Trump. Hvernig falla áherslur ríkisstjórnarinnar gagnvart Evrópu og Bandaríkjunum saman í heildstæðri utanríkisstefnu?

Þá komum við að því sem hefði átt að liggja fyrir frá upphafi: áhættustýringu.

Ríkisstjórnin gat ekki stjórnað niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar. Hún gat hins vegar metið fyrirfram afleiðingar beggja mögulegra niðurstaðna, gætt þess hvaða væntingar hún skapaði erlendis og undirbúið viðbrögð.

Íslenskir kjósendur svöruðu afdráttarlaust þeirri afmörkuðu spurningu hvort hefja skyldi aðildarviðræður að nýju. Þeir svöruðu engum öðrum spurningum um leið. Ábyrgðin á samskiptum Íslands við erlenda samstarfsaðila er ekki þeirra. Til þess eru kjörnir fulltrúar.

Hvers vegna stofnaði ríkisstjórnin til þessa ferlis, hvaða áhættumat lá fyrir og hvaða áætlanir höfðu verið gerðar um viðbrögð ef svarið yrði nei? Hver ber ábyrgð á þeim kostnaði sem ákvörðunin kann að hafa haft í för með sér fyrir samskipti Íslands við ESB og EFTA-ríkin?

Höfundur er hagfræðingur