Lauga­vegur 1: Hús­vernd á villi­götum

Það var auðvitað rangt sem sagt var í kvöldfréttum RÚV 28. júní að til stæði að færa Laugaveg 1 í upprunalega mynd frá 1848. Mynd af húsinu sem fylgdi fréttinni, frá því um 1893, sýndi einmitt húsið í því sem næst upprunalegri gerð, en sú gerð hússins sem nú hins vegar stendur til að endurbyggja er skrítinn bastarður frá fyrstu áratugum 20. aldar.

Þá voru engar hugmyndir uppi um að varðveita húsið. Til stóð að randbyggja á Laugaveginum 3-4 hæða steinsteypt hús. Húsið var því víkjandi og beið þess eingöngu að verða rifið. Stóru verslunar-gluggarnir sem þá höfðu verið settir í húsið voru ekki úthugsuð fagurfræðileg betrumbót, þeir áttu aldrei að standa lengi, þetta var redding svona þangað til að stærra hús yrði byggt á lóðinni með þá stórum verslunar-gluggum á jarðhæð og minni krosspósts-gluggum á efri hæðum eins og þá tíðkaðist. En það gerðist aldrei og húsið stóð áfram og stóð reyndar svo lengi að á endanum var það orðið eitt af elstu húsum Reykjavíkur. Þá kemur upp sú hugmynd að húsið beri að varðveita.

Þess vegna skýtur það skökku við, að nú þegar það stendur til að endurbyggja húsið, sé það þessi skítaredding frá ca 1915 (líklega) sem er lögð til grundvallar. Mig grunar að jafnvel húsasmíðameistarinn sem setti stóru gluggana í hefði orðið svolítið brugðið við.

Húsið er reyndar farið. Það var rifið núna nýlega eða þ.e.a.s. það sem eftir var af því, sem var ekki svo ýkja mikið segja menn mér. Þarna verður því um nýbyggingu að ræða, þó svo að einhverjar fáeinar spýtur verði mögulega endurnýttar (eða ekki). Ég má til með að bæta því við í því samhengi að sú nálgun á endurbyggingu eldri húsa er algengari en flesta grunar hvort sem er hér á landi eða annarstaðar og ekkert sérstakt sem ég hef á móti því.

Höfum í huga að það eru oftast fagurfræðilegar ástæður fyrir því að ríkur vilji er til að halda í eldri hús og götumyndir, hér á landi sem og annarsstaðar, það er ekki bara aldurinn sem ræður því hvort við viljum halda í hús.

Það er ástæða til að halda í það sem er fallegt og vel gert, leggur sitt af mörkum til að búa til fallega götumynd og stuðlar að umhverfisgæðum í almannarými. Það sem er ljótt og illa gert má fara. Þannig verður menning til.

Ég sem mikill húsverndararsinni sé litla hagsmuni fólgna í því að húsið sé gert upp í þeirri mynd þegar búið var að forsmá útlit þess. Ekki menningarlega, sögulega, fagurfræðilega eða umhverfisgæðalega. Og ekki snýst þetta lengur um að vernda viðinn. Hví ekki að endurbyggja hús sem prýði er af? Er eitthvað eftirsóknarvert við að endurvekja útlit húss sem búið var að eyðileggja.

Hús taka að jafnaði breytingum í gegnum tíðina. Stundum eru breytingar til hins betra, bæði fagurfræðilega og út frá notagildi og þá er sjálfsagt og eðlilegt að halda í þær. Áhugafólk um húsvernd deildi um það á sínum tíma þegar Austurstræti 22 var endurbyggt, hvort miða ætti gluggasetningu við upprunalega gerð eða miðja 19. öld því báðar gerðir voru fallegar. Fáum datt hins vegar í hug að miða við Karnabæjar-útlitið frá miðri 20. öld. Í tilfelli Laugavegs 1 er nokkuð augljóst að notagildið var aðal drifkrafturinn á bak við stóru verslunar-gluggana, fagurfræðin var ekki höfð að leiðarljósi.

Nógu oft hefur raunverulegum umhverfisgæðum verið fórnað á altari annara hagsmuna og merkileg, falleg hús verið rifin sem fengur hefði verið að halda í, til að við getum leyft okkur að endurbyggja hús eingöngu út frá einhverjumsagnfræðilegum nördisma eða öllu heldur einhverri pervertískri nostalgíu fyrir ljótleika.

Fyrir ekki svo mörgum árum beittu Torfusamtökin sér fyrir því að Laugavegi 4-6 yrði bjargað frá niðurrifi. Í þeirri baráttu var það grundvallaratriði að sína fram á að húsin gætu orðið falleg, að það væru ekki þáverandi hryggðarmynd sem ætti að vernda heldur ætti að endurreisa húsin í þeirri mynd sem þau voru sem fallegust eða í það minnsta hafa það útlit til hliðsjónar ef byggð yrðu ný hús. Þá man ég eftir að hafa heyrt ákveðna aðila tala um að “vernda þyrfti söguna” og að þær breytingar sem hefðu verið gerðar í gegnum tíðina hefðu jafn mikið gildi og hvað annað. Þetta fannst mér eiginlega galið í ljósi þess að þá þegar var búið að leyfa niðurrif á húsunum m.a. vegna þess hversu mikið lýti þau þóttu vera á götumyndinni.

Svo varð úr að húsunum var bjargað og þau endurbyggð á mjög svo smekklegan hátt. Illu heilli var nokkrum árum seinnabyggt við þau án tilfinningar fyrir húsunum og staðarandanum og heildarmyndin því miður hálf sorgleg þarna í dag. En margar aðrar betur heppnaðar fyrirmyndir má sjá víða. T.d. Lækjargata 2, Nýja bíó, Hafnarstræti 18, Laugavegur 35 og fleiri dæmi sem flestir geta verið sammála um að eru til fyrirmyndar.

Varðandi Laugaveg 1 þá eru svo margar heillavænlegri leiðir sem ég sé í hendi mér.

Forsendurnar eru:

1. Stórir verslunargluggar sem settir voru í húsið í upphafi 20. aldar voru ekki til að fegra húsið. Einlyft hús af þessari stærð og gerð þolir einfaldlega illa svona stóra glugga. Húsið verður „götótt“ og upprunalega listasúðin endasleppt.
2. Út frá notagildi dagsins í dag eru þessir sömu stóru verslunargluggar nánast ómissandi fyrir þann rekstur sem vilji er til að hafa í húsinu
3. Sitthvorum megin við gamla húsið eru litlar seinni tíma skúrabyggingar sem blandast við jarðhæðina og gera útlínur eldra hússins mjög svo óljósar. Ekki er vilji til að opna þarna á milli og fórna þannig verslunarrými.
4. Sitthvorum megin við skúrabyggingarnar eru stór og stæðileg hús í klassiskum stíl, byggð samkvæmt skipulagi þar sem til stóða að randbyggja hús af þeirri stærð upp allan Laugaveginn. Húsið í upprunalegri stærð verður því alltaf einhverskonar míníatúr á milli þessara stærri húsa.
5. Það er rík hefð fyrir því að hækka hús til að auka notagildi þeirra og hefur verið gert oft á Laugavegi og víðar, lengur en elstu menn muna. Sjaldan er mikil eftirsjá af því.
6. Lítið er eftir af heillegu timbri úr upprunalega húsinu og þess vegna ekki mikið minjagildi bókstaflega fólgið í því að halda í spýturnar á sínum stað. Hér verður faktískt séð um nýbyggingu að ræða.

Niðurstaða mín út frá þessu forsendum er því eftirfarandi. Þar sem ekki er vilji til að endurbyggja húsið á einni hæð í upprunalegri mynd og rífa skúrabyggingarnar, þá tel ég blasa við sú lausn að lyfta húsinu upp um eina hæð. Halda í upprunalegt útlit hússins á efri hæð en neðri hæð fengi að halda í sína stóru verslunarglugga. Sama lausn og mörg fordæmi eru fyrir, t.d. fyrrnefnt nýlegt dæmi á Lækjargötu 2 en einnig eldri dæmi eins og Laugavegur 37 sem lyft var upp árið 1919. Í tilviki Laugavegs 1 myndi húsið ennfremur standa upp úr skúrabyggingunum sitt hvorum megin með skýrum og afgerandi hætti þannig að húsið yrði á allan hátt mun reisulegra.

Höfundur er tónlistarmaður og áhugamaður um húsvernd, byggingarlist og skipulagsmál.