Mikil­vægar stað­reyndir um lög um brottfararstöð

Það hefur skapast mikil umræða um ný lög um brottfararstöð, eðlilega. Fólk hefur áhyggjur og það eru miklar tilfinningar sem fylgja viðkvæmum málum af þessu tagi. Að því sögðu er mikilvægt að við tölum um lög um brottfararstöð eins og þau eru. Sumstaðar finnst mér fólk hafa farið fram úr sér og misst augun af boltanum.

Vistun í brottfararstöð er síðasta úrræði og ekki til langs tíma

Af umræðunni mætti oft halda að nú eigi að vista alla umsækjendur um alþjóðlega vernd í lokaðri búsetu og það verði gert til langs tíma - hvorugt er rétt. Einungis kemur til vistunar þegar einstaklingur hefur fengið endanlega synjun, sýnir ekki vilja til samstarfs við stjórnvöld, getur farið til öruggs ríkis og ber að fara af landi brott. Öll þessi skilyrði verða að vera uppfyllt. Auk þess er vistunin að undangengnum vægari úrræðum eins og rafrænu eftirliti, tilkynningarskyldu og afhendingu vegabréfs. Þetta er mikilvægt atriði sem hefur aðeins týnst í umræðu um málið vegna þess að ekki er fjallað um þessi úrræði í sjálfum lögunum um brottfararstöð – heldur er fjallað um þau í útlendingalögum (sjá hér gr. 105)

Hvað vistunarlengd varðar er það skýrt í lögunum að ekki skuli vista einstaklinga lengur en fjórar vikur í senn og í undantekningartilvikum að hámarki í 8 vikur. Fjölskyldur með börn má síðan ekki vista lengur en í 3 daga að jafnaði og 9 daga að hámarki ef röskun verður á flutningi frá landinu. Til dæmis ef flug er fellt niður eða eitthvað slíkt. Almennt er gert ráð fyrir vistun í 3 daga.

Brottfararstöð er ekki fangelsi

Þetta er afar villandi og röng orðanotkun, við vitum öll hvað fangelsi er. Fangelsi er refsiúrræði þar sem fangar afplána refsidóma fyrir brot á lögum. Ekkert af þessu á við um einstaklinga sem verða vistaðir í brottfararstöð. Þótt brottfararstöð sé vissulega lokað úrræði þar sem fólk er frelsissvipt er þarna grundvallarmunur á.

Fólk er frelsissvipt í öðrum tilvikum í samfélaginu án þess að vera í fangelsi — til dæmis í öryggisvistun, erfiðum barnaverndarmálum eða málum barna með fjölþættan vanda. Slík tilvik eru alltaf erfið viðfangs og ákvarðanir af því tagi aldrei teknar af léttúð.

Ný lög eru framfaraskref

Það er ekki svo að hingað til hafi þessi tilvik ekki komið upp. Þvert á móti hafa þau ítrekað komið upp og kerfið okkar gripið þau mjög illa. Það hefur verið gert með því að vista þá einstaklinga í gæsluvarðhaldi í fangelsum á meðan brottvísunar er beðið — en það hefur nú verið bannað með lögum um brottfararstöð. Þannig hafa börn verið aðskilin frá foreldrum sínum en ný lög koma í veg fyrir að slíkt gerist. Það hefur líka verið þannig að fjölskyldur með börn geta farið í felur þegar brottflutningur er ákveðinn og eru síðan sóttar af lögreglu, oft um miðjar nætur og fluttar frá landinu. Slík óreiða og óvissa er allt annað en mannúðleg.

Skýrt og fyrirsjáanlegt kerfi í útlendingamálum er nauðsynlegt svo að unnt sé að gæta að mannúðarsjónarmiðum. Það er nauðsynlegt svo við sem samfélag getum tekið vel á móti þeim fjölmörgu sem sækja hér um dvalarleyfi, fá það og setjast að á Íslandi.

Framkvæmdin skiptir öllu máli

Fólk getur haft ýmsar skoðanir á því hvernig við sem samfélag tökum á móti hælisleitendum. Orðræða á þann veg að þessi ákvörðun sé tekin af illum hug eða til þess eins að beita útlendinga hörku dæmir sig hins vegar sjálf. Þessi lög eru samþykkt eftir langa og góða þinglega meðferð og að vel ígrundaðri skoðun. Ísland er eina ríkið af 29 í Schengen-samstarfinu sem er ekki nú þegar með brottfararstöð. Af þessum 29 ríkjum eru lönd í ESB og öll Norðurlöndin.

Höfum þetta líka í huga þegar því er haldið fram að lagasetningin stangist á við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Öll Schengen-ríki eru aðili að sáttmálanum og þau hafa öll, auk lögmanna Alþingis, komist að þeirri niðurstöðu að brottfararstöð stangist ekki á við barnasáttmálann.

Nú skiptir öllu máli hvernig lögin eru framkvæmd og þar ber ég mikið traust til fulltrúa okkar jafnaðarmanna í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég bind vonir við að lögin og framkvæmd þeirra tryggi að kerfið verði eins mannúðlegt og kostur er á og stuðli þannig að breiðri sátt í samfélaginu.

Höfundur er forseti Ungs jafnaðarfólks – ungliðahreyfingar Samfylkingar