Tæki­færi til að lækka verð­bólgu

Í þessum mánuði býðst einstaklega gott tækifæri til að slá á verðbólguna. Eðlilegt er að spurt sé, af hverju? Jú, vegna þess að hækkunin milli mars og apríl í fyrra var óeðlilega mikil!

Verðbólga er mæld sem breyting á vísitölu neysluverðs yfir 12 mánuði. Mánuð fyrir mánuð verður breyting á mælingunni þannig, að elsti mánuðurinn í 12 mánaðaröðinni dettur út og nýr mánuður bætist við. Þannig var röðin í febrúar 2026: mars '25, apríl, maí, júní, júlí, ágúst, september, október, nóvember, desember, janúar '26, febrúar. Í mars mælingunni datt mars '25 út og mars í ár kom inn. Að verðbólgan hafi hækkað í mars frá því sem hún var í febrúar skýrist af því, að mars í fyrra hækkað vísitala neysluverðs um 0,37%, en um 0,55% í ár. Hærri tala kom inn í röðina í stað þeirrar í fyrra og þar með hækkað verðbólgan á milli mánaða.

Tækifærið

Þá er það tækifærið til að lækka verðbólguna núna í apríl. Það felst í því, að hækkunin í apríl í fyrra var 0,93%. Árið áður var hækkunin í apríl 0,55%. Afleiðingin var, að verðbólga fór úr 3,8% í mars í 4,2% í apríl eða nánast upp á punkt og prik munurinn á 0,93 og 0,55.

Taflan sýnir breytingar á vísitölu neysluverðs mánuð fyrir mánuð frá febrúar 2025.

 Hækkun upp á 0,93% er frekar mikil, því haldist slík hækkun í 12 mánuði jafngildir það 11,75% verðbólgu. Út frá líkum, þá ætti annar slíkur aprílmánuður ekki koma nema undir sérstökum kringumstæðum. Þær voru fyrir hendi í fyrra og má nánast kenna tímasetningu páskanna þá um, sjá neðar.

Haldist verðlag óbreytt milli mars og apríl, þá mun það leiða til þess að verðbólga lækkar niður í 4,4% eða þar um bil. Þannig, að bara með því að fyrirtæki og hið opinbera haldi aftur af öllum hækkunum, sem mælast í vísitölu neysluverðs, milli verðmælinga í mars og apríl, þá minnkar verðbólgan.

Taflan sýnir áhrif breytinga á vísitölu neysluverðs milli mars og apríl á vænta verðbólgu í apríl. Ég valdi að skoða hækkun um 0,5% eða 1,0%, verðlag standi í stað milli mánaða (0,0% breyting) eða að það lækki um 0,5%, 1,0%, 1,5% eða 2,0%.

 Ljóst er að ekki muni allir liðir í vísitölu neysluverðs lækka og breytingarnar (vonandi lækkanir) verða mismiklar. Fjölmargir aðilar verða að taka sjálfstæðar ákvarðanir og vona að aðrir fylgi á eftir. Tíminn til stefnu er stuttur, því Hagstofan byrjar sína yfirferð á verðlagsbreytingum líklega strax eftir helgi.

1. En hér er tillaga um þá sem geta haft áhrif og ég skora á viðkomandi aðila að grípa hugmyndina á lofti:
2. Ríkissjóður: Að lækka kolefnisgjöld og vörugjöld á bifreiðar sem hækkuðu um áramót.
3. Dagvöruverslanir: Lækka verð hjá sér tímabundið (eða varanlega) á öllum vörutegundum.
4. Afurðastöðvar landbúnaðarvara: Lækka verð hjá sér tímabundið (eða varanlega) á öllum vörutegundum. Dagvöruverslanir bæti þeirri lækkun við þær sem verða samkvæmt lið 2.
5. Mjólkurvörur og aðrir framleiðendur matvöru: Verðfrysting í einhverja mánuði, t.d. fram á haust.
6. Olíusalar: Dragi úr hækkunum sem komið hafa eða stinga sér í gegn um ölduna með hækkanir í apríl.
7. Veitur: Draga til baka (a.m.k. hluta) hækkun á heituvatni frá því í fyrra.
8. Húsaleigufélög og aðrir sem leigja út húsnæði: Frysta húsaleigu í nokkra mánuði. Líka á nýjum samningum. Þetta mun síðan skila sér til reiknaðrar húsaleigu, sem mun líka standa í stað í svipaðan tíma.

Gulrótin

Peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands kemur saman líklegast um miðjan maí og birtir yfirlýsingu sína og ákvörðun um vexti þann tuttugasta. Búið er að hóta hækkun vaxta Seðlabankans. Hvert hálft prósent sem vextirnir hækka auka greiðslubyrði heimila, fyrirtækja og hins opinbera mikið. Svo heimilin standi undir sinni byrði, þá munu þau leita eftir auknum tekjum, þ.e. krefjast launahækkunar. Launagreiðendur standa því frammi fyrir bæði hækkun vaxta og kröfu um hærri laun.

Á 8. áratugnum var mikil verðbólga og til að bregðast við henni hækkuðu laun á þriggja mánaða fresti með „verðbótahækkun“. Þessu var líklega komið á í samningum árið 1977. Núna stefnir í, að slík „verðbótahækkun“ sé framundan. Hana er hægt að forðast með því að lækka verðlag.

Spurningin er því hvort hægt sé að nýta hið einstaka tækifæri, sem mikil hækkun vísitölu neysluverðs í apríl í fyrra, færir okkur til að slá á verðbólguna núna. Ég átta á því, að samkeppnislög banna samráð um þetta og því verður hver og einn aðili, hvers verð á vöru, þjónustu og gjöldum, er mælt í vísitölu neysluverðs, að treysta því að allir (eða sem flestir) taki þátt og lækki verð hjá sér eða a.m.k. hækki það ekki. Gulrótin er lækkun vaxta og að ekki komi til þess að nýta þurfi endurskoðunarákvæði kjarasamninga. Fyrir marga aðila gæti kostnaðurinn af hærri vöxtum og launum orðið margfaldur á við tekjuskerðinguna af lækkunum verðlags.

Draumórar eða ekki

Eðlilegt er að spyrja hvort þetta sé hægt. Framkvæmdarstjóri Samtaka atvinnulífsins talaði í Silfrinu um daginn um nýja þjóðarsátt. Hún átti hins vegar að koma seinna, þegar skaðinn er orðinn. Eru það draumórar, að fyrirtæki og opinberir aðilar geti stigið þetta skref án þess að búið sé að semja um slíkt? Fjármálaráðuneytið misreiknaði sig illa um áhrif hækkunar vörugjalda á bifreiðar á vísitöluna, en án þeirrar hækkunar væri verðbólgan um 4,8%. Stór ástæða fyrir mikilli hækkun vísitölu neysluverðs í apríl 2025 var að páskar voru seint það árið. Hækkun flugfargjalda um 20,4% (40 punkta hækkun VNV) þá, orsakaði alla hækkun verðbólgu milli mars og apríl. Í ár eru páskar tveimur vikum fyrr á ferð og ættu því ekki að mælast í verðkönnunum í vikunum tveimur eftir páska. (Þá reikna ég með, að páskaálagið á neysluvöru hafi verið fellt niður.)

Lokaorð

Verðbólga lækkar ekki nema þeir sem sjá um verðlagningu vöru, þjónustu og gjalda sem mælast í vísitölu neysluverðs haldi aftur af hækkunum, haldi verðlagi óbreyttu eða lækki það. Svo einfalt er það. Vegna hinnar miklu hækkunar á vísitölu neysluverðs í apríl í fyrra, býðst einstakt tækifæri til að ná verðbólgunni niður og það rösklega. Tvö önnur sambærileg tækifæri eru síðar á árinu, þ.e. júní og desember. Nýtum þau líka og þá er hægt að kveða niður verðbólgudrauginn í bili.

Eigi þetta að heppnast, þá verður þátttakan að vera nokkuð víðtæk. Ekki þýðir að hunsa þetta tækifæri, því næsta vaxtaákvörðun er í ágúst. Að greiða 0,5% hærri vexti af lánum í þrjá mánuði, þ.e. vextir Seðlabankans hækki um 0,25% í maí í staðinn fyrir að lækka um 0,25%, er „refsingin“, sé þetta tækifæri látið úr greipum ganga.

Hvet lesendur til að dreifa þessari hugmynd sem víðast. Þetta eru aðgerðir bæði fyrir almenning og atvinnulífið.

Höfundur er ráðgjafi og þjóðfélagsrýnir.