Fá­tækt – í boði stjórn­valda með sam­þykki verkalýðs­for­ustu

Hvernig er hægt að búa í landi þar sem fólk getur borgað af húsnæðisláni í tuttugu ár – og samt skuldað meira en daginn sem það tók lánið?

Ef slíkt gerðist einu sinni væri það slys. Ef það gerðist stundum væri það kerfisgalli. En þegar þetta er raunveruleiki þúsunda heimila ár eftir ár, áratug eftir áratug, þá er þetta hvorki slys né galli.

Þá er þetta kerfið.

Fólk stendur upp á morgnana, fer til vinnu, vinnur fullan vinnudag og reynir að halda heimilinu gangandi. Það borgar af lánunum sínum, borgar reikningana, borgar skatta og gjöld. Samt situr það eftir með sömu tilfinninguna aftur og aftur: að hlaupa á hlaupabretti sem stoppar aldrei.

Sama hversu mikið er borgað heldur skuldafjallið áfram að hækka.

Ástæðan er ekki sú að fólk sé óábyrgt eða eyði um efni fram. Ástæðan liggur í kerfinu sjálfu. Verðbólgan étur upp kaupmátt launa og verðtryggingin sér svo til þess að skuldir heimilanna fylgi verðbólgunni upp á við – jafnvel þó fólk greiði reglulega og samviskusamlega af lánum sínum. Á sama tíma tryggja bankarnir sinn hag. Áhættan er flutt frá fjármálakerfinu yfir á heimilin.

Þetta er ekki slys heldur kerfi sem hefur verið byggt upp og viðhaldið með pólitískum ákvörðunum í áratugi.

Íslensk stjórnvöld hafa ítrekað sýnt að þau ná ekki tökum á verðbólgu. Hún hefur að jafnaði verið nálægt 10% í hálfa öld. Ástæðan er sú að sami vítahringurinn fær að endurtaka sig aftur og aftur: ríkið eyðir um efni fram í góðæri, launahækkanir og verðhækkanir elta hvor aðra og krónan magnar sveiflurnar. Án raunverulegs aðhalds, samræmdrar stefnu og uppbyggingar í húsnæði verður enginn stöðugleiki – aðeins endalaus endurtekning á sömu mistökum.

Á meðan hækkar allt í kringum fólk. Matarkarfan hækkar. Eldsneyti hækkar. Tryggingar hækka. Húsaleiga hækkar. Fasteignalán hækka. Nánast allar grunnstoðir heimilisreksturs fylgja verðbólgunni upp á við. Jafnvel laun stjórnmálamanna á Alþingi hækka sjálfkrafa með sama mælikvarða.

En þegar kemur að launum almenns launafólks er alltaf sama svarið: það sé ekkert svigrúm. Þjóðin hefur heyrt þessa setningu í áratugi. Á sama tíma virðist aldrei skorta svigrúm þegar bankarnir taka sinn skerf, þegar ný gjöld bætast við eða þegar valdastéttin ákveður sínar eigin hækkanir.

Verðtryggingin er sögð nauðsynleg fyrir stöðugleika. En fyrir heimilin er hún ekki öryggi. Hún er skuldavél – kerfi þar sem bankarnir eru með bæði belti og axlabönd til að tryggja sinn hagnað á meðan áhættan lendir á heimilunum.

Það fer nánast öll lífsorkan hjá alltof mörgum í að eignast þak yfir höfuðið. Sumir ná að lokum að greiða upp skuldir sínar – en hafa þá varið stærstum hluta ævinnar í fjárhagslega baráttu. Áhyggjulaust ævikvöld ætti ekki að vera lúxus í jafn auðugu landi og Íslandi.

Stundum virðist jafnvel sem þjóðin ætti frekar skilið Fálkaorðu á Bessastöðum í sárabætur fyrir að hafa lifað þetta kerfi af – eftir áratugi þar sem fólk hefur verið látið standa í skilum, greiða og greiða, en samt horft upp á skuldir sem lækka lítið eða ekkert.

Efna- og tekjulítið fólk ber almennt litla sem enga ábyrgð á verðbólgu. Samt er það einmitt þetta fólk sem fer verst út úr vaxtaokri bankakerfisins. Í reynd er nánast enginn greinarmunur lengur á vöxtum af húsnæðislánum og vöxtum af bíla- eða neyslulánum.

Svokallaðir ríkisbankar virðast heldur ekki hafa neinn sérstakan metnað til að ástunda það viðskiptasiðferði sem þekkist víða í nágrannalöndum okkar – löndum sem íslensk stjórnvöld eru annars fljót að vísa til þegar þeim hentar.

Lántakendum er gert að sæta greiðslumati sem á að tryggja að þeir ráði við skuldbindingar sínar. Í reynd hefur slíkt mat oft reynst lítið annað en innantómt plagg sem brestur um leið og verðbólga, vextir og verðhækkanir taka að hækka. Í ljósi þess ætti enginn að geta tekið fasteignarlán nema búa yfir eðlilegu fjármálalæsi – enda virðist sú krafa stundum gerð harðar til skuldara en til kerfisins sem lánin veitir.

Ef fjárhagsstaða heimila væri í raun heilbrigð þyrfti fólk ekki sífellt að grípa til endurfjármögnunar til að komast af. Slík úrræði eru ekki merki um stöðugleika heldur skýr vísbending um að kerfið virki ekki sem skyldi.

Nýir kaupendur á húsnæðismarkaði standa enn verr að vígi. Margir vinna ekki einu sinni fyrir hækkunum fasteignaverðs – hvað þá fyrir vöxtunum sem fylgja. Fyrir tekjulágt fólk fjarlægist markaðurinn með hverju árinu.

Það er ekki nema liðlega einn og hálfur áratugur síðan Seðlabanki Íslands lánaði Kaupþingi hundruð milljarða króna án raunverulegra trygginga – fé sem tapaðist á einni nóttu.

Bankarnir fengu björgun.

Heimilin fengu reikninginn.

Árið 2017 fékk þjóðin svo áminningu um tvöfalt kerfi þegar kjararáð úthlutaði æðstu embættismönnum landsins gríðarlegum launahækkunum. Fyrir marga var það staðfesting á því sem fólk hafði lengi fundið: eitt kerfi fyrir valdastéttina – og annað fyrir almenning.

Verkalýðsforustan ber einnig ábyrgð. Hún hefur í áratugi skrifað undir kjarasamninga sem eiga að gilda árum saman á meðan varnir eru litlar sem engar og verð á nauðsynjum getur breyst hratt. Nýjustu samningarnir gilda til dæmis frá 1. febrúar 2024 til 31. janúar 2028 – fjögur ár.

Á meðan á launafólk að treysta á svokallaðar forsendur og nefndir sem eiga að meta stöðuna síðar, meðal annars í september 2025 og aftur í september 2026. Í reynd getur samningur sem á að gilda í fjögur ár staðið eða fallið á broti úr prósenti í mælingu á verðbólgu. Samningurinn getur þannig hangið á 0,1 prósenti, jafnvel þó að verð á nauðsynjum hafi á sama tíma rokið upp – og fasteignaverð um margar milljónir.

Slík vinnubrögð segja sitt um hversu máttlaus verkalýðshreyfingin er orðin í raun.

Og þegar nýjar verðbólgutölur birtast eða stýrivextir hækka byrjar kunnuglegt hjal: talað er um hækkandi skuldir heimilanna, lýst áhyggjum og mikil sorg yfir stöðunni. En þá er samningurinn þegar undirritaður – og heimilin sitja eftir með afleiðingarnar.

Á sama tíma tala talsmenn atvinnulífsins um „ábyrga kjarasamninga“ og vísa til Norðurlandanna – en gleyma að nefna að þar hafa lífskjör og félagslegt öryggi þróast með allt öðrum hætti.

Ég tala ekki um þetta af bóklegum áhuga. Fyrir um 45 árum þurfti ég sjálfur að takast á við kerfi sem hét óðaverðbólga. Það tók mig einn og hálfan áratug að vinna mig út úr skuldum sem virtust aldrei minnka – þar sem verðbólga og verðtrygging gátu étið upp allt sem maður hélt að væri að skila sér. Engu skipti þó svo maður væri í vinnu mest allan sólarhringinn og helgarvinna ekki undanskilin. Miklar skuldbindingar sem eru illviðráðanlegar marka meira en verður lýst með orðum. Þess vegna veit ég hvað þetta kerfi gerir fólki – og þess vegna skrifa ég þetta þótt það sé í raun þvert á mína eigin hagsmuni.

Eftir áratugi af sömu hagstjórn er einnig eðlilegt að spyrja hvort þessi leið hafi ekki einfaldlega verið fullreynd. Þjóð sem býr við þráláta verðbólgu, háa vexti og síendurtekin skuldavandamál heimila hlýtur að mega ræða opinskátt hvort önnur leið gæti skilað meiri stöðugleika.

Ísland er ríkt land. Þjóðin býr yfir miklum auðlindum og verðmætum. Með skynsamlegum stjórnarháttum ætti að vera meira en nægt svigrúm til þess að tryggja fólki mannsæmandi lífskjör.

En það gerist ekki með fallegum yfirlýsingum einum saman.

Það krefst pólitísks kjarks.

Forsætis- og fjármálaráðherra standa frammi fyrir einföldu vali: að láta verkin tala – eða gera ekkert, eins og svo margir fyrirrennarar hafa gert.

Afleiðingarnar verða skelfilegastar fyrir það fólk sem hefur minnst svigrúm – tekjulægstu og skuldugustu heimilin sem eiga allt sitt undir að þessari rányrkju verði hætt.

Þangað til það gerist mun sama sagan halda áfram – nema stjórnvöld sýni þann kjark að höggva á áratuga þjófnað sem hefur fengið að viðgangast í skjóli kerfisins.

Á meðan hækkar allt annað sjálfkrafa.

Þetta er ekki vörn fyrir launafólk.

Þetta er biðkerfi.

Kerfi þar sem verðbólgan vinnur hratt – en launafólk á að bíða.

Þjóðin þarf á öðru og meira að halda en greiningahjali bankanna – og allra síst því verklagi sem Seðlabanki Íslands og fjármálaeftirlitið hafa um árabil látið viðgangast.

Höfundur er athafnarmaður.