For­stjóra­hring­ekjan

Undanfarið hafa birst fréttir af forstjórum ríkisstofnana þar sem þeir hafa fengið tilkynningu um að staða þeirra verði auglýst að skipunartíma liðnum. Sumir líta svo á að þar með njóti þeir ekki trausts ráðherra og óska eftir að hætta þá þegar en aðrir sitja út skipunartíma sinn. Ráðherra skal tilkynna forstjóra ríkisstofnunar með sex mánaða fyrirvara um að staða hans verði auglýst sé ætlunin sú.

Óháð því hvort forstjóri sitji út sinn skipunartíma þegar tilkynnt hefur verið að til standi að auglýsa stöðuna eða einhver annar er settur tímabundið í stöðuna tekur við skrýtið tímabil innan stofnunar þar sem umboð til athafna er afar takmarkað. Órói er algengur hjá starfsfólki þegar það veit ekki hvað bíður þess og minni starfsánægja og minni afköst fylgja. Valdabarátta getur átt sér stað á þessum tímapunkti sem veldur sérstöku róti hjá millistjórnendum og svokallað „status quo“ er einkennandi. Þetta er kostnaðarsamt sem og ráðningaferlið, sem er jafnframt tímafrekt. Ákveði ráðherra að tilkynna ekki um auglýsingu starfs framlengist skipunartími forstjóra í embætti sjálfkrafa um fimm ár. Í skýringum með lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins kemur fram að skipunartími til fimm ára tryggi sérstakt starfsöryggi embættismanna. En er tímabundin ráðning til fimm ára með möguleika á framlengingu á fimm ára fresti form sem ætti að viðhalda?

Töfratalan 5

Þegar nýr forstjóri tekur við embætti fer hinn dæmigerði fimm ára ferill í gang. Sá ferill einkennist gjarnan af því að í upphafi er annaðhvort nýbúið að fara í gegnum stefnumótunarvinnu eða nýr forstjóri hefur slíka vinnu. Fyrstu mánuði í starfi er viðkomandi að læra á starfið, kynnast samstarfsfólkinu og í raun að lesa í stöðuna og átta sig á verkefnum. Þá er starfsöryggið mikið og eftir nokkra mánuði eða um eitt ár hefur forstjórinn yfirsýn til að hefja það breytingaferli sem viðkomandi telur nauðsynlegt til að framtíðarsýnin raungerist. Því fylgir oft breytingar á skipulagi, hlutverkum, verkferlum, meðferð fjármagns og samskiptum innan vinnustaðarins. Fyrstu árin einkennast því af breytingum og krafti. Jafnan er nýr forstjóri hugrakkur við ákvarðanatöku, frekar óttalaus við afleiðingar af óvinsælum ákvörðunum í embætti ef allt er eðlilegt og stuðningur ráðherra og ráðuneytis fylgir.

Eftir þrjú til fjögur ár í starfi eru breytingar oftast farnar að skila árangri og nýjar áherslur orðnar merkjanlegar í rekstri stofnunar. Einn mælikvarði fyrir það er Stofnun ársins, annar er heldni við rekstraráætlun og fjárlög. Slyngur forstjóri veit líka að þegar vel er komið á fjórða ár í embætti er best að taka ekki slagi sé hjá því komist. Hjá vel læsum, stefnumiðuðum forstjórum kunna síðustu 12-18 mánuðirnir af skipunartímanum að einkennast af ákveðnum biðleik þar sem reynt er að halda dampi, draga góða hluti fram en erfiðum málum gjarnan frestað. Þetta er eðlileg og mannleg hegðun af hálfu forstjórans til að auka líkur á áframhaldandi starfi en kann að vera dýrkeypt módel fyrir samfélagið okkar þar sem hætta er á ákveðinni stöðnun innan hlutaðeigandi stofnunar og þar með þjónustu við almenning. Við viljum auðvitað að fólk hafi viðvarandi hvata til að standa sig vel í starfi en þessi fimm ára ráðningartími er takmarkandi enda vita allir sem hafa komið að stjórnun að breytingar eru erfiðar og ástandið verður stundum verra áður en það verður betra.

Að sama skapi eru ráðherrar líka bundnir af þessari fimm ára skipan þannig að komi í ljós að forstjóri er ekki að valda starfi sínu af einhverjum ástæðum á tímabilinu er afar ólíklegt að ráðherra stígi inn og taki á því. Slíkir forstjórar sitja þá oft í fimm ár og geta valdið ómældum skaða innan stofnunar. Frammistöðumat á fimm ára fresti hljómar í eyrum flestra óskynsamlega! Tiltal ráðherra við forstjóra er algengt form vegna alvarlegri mála en afar sjaldgæft er að áminning sé veitt eða knúið sé á um afsögn nema í algerum undantekningartilvikum sem þá gjarnan einkennist af fjölmiðlaumfjöllun um afglöp sitjandi forstjóra og spjótin farin að beinast að ábyrgð viðkomandi ráðherra.

Fimm ára skipunartími í embætti má líkja við skeiðklukku. Þegar dregur að lokadagsetningu er líklegt að bæði viðkomandi forstjóri og ráðherra séu farnir að halda niðri í sér andanum, hvað verður ákveðið, hvernig viðbrögð fær ákvörðunin í samfélaginu? Þetta er ekki heilbrigt ráðningarsamband og engum sem að því koma til heilla.

Breytum leiknum

Árið er 2026! Í dag vitum við betur hvað virkar og hvað virkar ekki þegar kemur að áhrifaríkri mannauðsstjórnun. Forstjórar eru líka fólk og sömu lögmál eiga við um þá og annað starfsfólk. Hvatar eins og traust og sálfélagslegt öryggi eru lykilþættir þess að ná árangri. Heilbrigt ráðningarsamband veltur á skýrum viðfangsefnum, greinargóðum frammistöðumælikvörðum, virku samtali og endurgjöf. Það þarf jafnframt að vera svigrúm til mistaka því þannig næst fram árangur.

Svo komast megi hjá þeirri sóun sem óhjákvæmilega fylgir tímabundinni skipun í embætti mætti leiða ráðningu í embætti nær því sem þekkist á einkamarkaðnum. Þess þarf að gæta að uppsögn í starfi sé hvorki geðþóttaákvörðun né pólitísk ákvörðun heldur afleiðing samtals ráðherra og forstjóra um skort á árangri, stefnuleysi eða langvarandi samskiptavanda. Þarna er Alþingi í lófa lagt að laga lögin þannig að þau stuðli að heilbrigðu rekstrarfyrirkomulagi stofnana sem þekkist vel í rekstri góðra fyrirtækja.

Horfast þarf í augu við þá staðreynd að forstjórastörf hjá ríkinu eru ekki alltaf „heitustu störfin“ hjá umsækjendum þó sannarlega sé hægt að segja að það hitni oft undir þeim í umræðunni. Reynslan sýnir að það þarf að gera þau meira aðlaðandi þannig að hæfasta fólkið fáist til starfa og það haldist sátt í starfi. Í því felst að það þarf að vera skýrt til hvers er ætlast af viðkomandi í starfi og áhersla lögð á opin og heiðarleg samskipti milli ráðuneytis og forstjóra. Að sama skapi sé það eðlilegt að finna leiðir til að hlutaðeigandi láti af störfum gangi hlutirnir ekki upp án þess að það leiði til persónulegrar hneisu eða brennimerkingar í fjölmiðlum.

Fimm ára skipunartími í embætti er mannanna verk og óhjálplegur rammi báðum aðilum sem undir hann rita. Þetta fyrirkomulag er dýrt á allan máta. Finnum árangursríkari leið til árangurs í ríkisrekstri, breytum leiknum!

Höfundar hafa langa reynslu af stjórnun hjá hinu opinbera.