Ég þoli ekki bull og vit­leysu

Mig langar að byrja á því að hrósa leikskólastjórum hjá Reykjavíkurborg fyrir að stíga fram og orða þann vanda sem leikskólastigið stendur frammi fyrir. Takk fyrir að orða og benda á aðgerðarleysið sem þið standið frammi fyrir. Á sama tíma eru fleiri leikskólar í öðrum sveitarfélögum sem standa frammi fyrir nákvæmlega því sama og þið. Jú, staðan er alveg frábær á einhverjum stöðum, í meðallagi á öðrum og svo algjörlega óviðunandi annars staðar.

Leikskólar hjá Reykjavíkurborg, þið eruð alls ekki ein með þennan vanda! Takk fyrir að stíga fram sem ein heild og óska úrbóta.

Nú heitir þetta Betri vinnutími Jóhanna!

Kæru lesendur, einhver ykkar hafa nú þegar lesið pistla mína um vinnustyttingu í leikskóla. Alveg galið fyrirbæri að mínu mati. Í mínu sveitarfélagi og kannski víðar, ég veit það ekki, þá er búið að breyta yfirheitinu á þessu sko… vitið þið hvað…nú heitir þetta Betri vinnutími! Mér var tjáð það sérstaklega eftir skrif mín um vinnustyttingu í fjölmiðla.

Frábært, heitir þetta núna Betri vinnutími, og hvað þá: Fæ ég betri vinnutíma út úr þessu?

Nei auðvitað ekki lesandi góður!

Ég stend frammi fyrir gríðarlegum áskorunum í daglegu starfi. Tek undir með leikskólastjórum hjá Reykjavíkurborg, að mestu leyti, þeir segja: Það er nánast undirmönnun daglega. Mig langar að ganga lengra og segja: Það er undirmönnun alla daga! Halló, hvað erum við eiginlega að tala um? Ég veit varla hvar ég á að byrja.

Ég get allavega byrjað á því að segja ykkur frá því að í leikskóla er starfsmaður í vinnustyttingu daglega, það er misjafnt hvar hann er staðsettur. Reglan er þessi: Starfsmenn á sömu deild mega ekki vera í vinnustyttingu á sama degi…já það segir sig nú sjálft ekki satt! Málið er þetta; starfsmaður í vinnustyttingu á sína vakt, sína ábyrgð, hlutverk og skyldur í leikskólanum. Þegar hann er ekki á staðnum, þá tekur enginn við hans hlutverki. Nú af hverju ekki? Vegna þess að allir aðrir starfsmenn í leikskóla hafa nákvæmlega sömu skyldur. Það sem gerist einfaldlega í þessari stöðu er að starfsfólkið sem er fyrir á viðkomandi deild bætir á sig meiri ábyrgð, hlutverkum og verkum eins og framast er unnt til þess að tryggja öryggi og velferð barnanna. Í þessu samhengi er best að árétta það að við reynum eftir okkar mannlegu og bestu getu að sjá til þess að þessi viðvarandi undirmönnun hafi ekki áhrif á öryggi barna. Hér er ég að tala um þætti eins og að tryggja að það sé ekki aðeins einn starfsmaður í útiveru með 20 börn, að það sé ekki aðeins einn starfsmaður í hvíld með barnahóp þar sem eiga að vera tveir o.s.frv.

Ástandið gerir kröfu um linnulausar athafnir hvers starfsmanns sem fyrir er, gerir þá kröfu til starfsmannsins að hann sé sífellt á tánum til þess að tryggja öryggi og velferð barnanna og gerir þá kröfu til hans á sama tíma að skipulagt faglegt leikskólastarf þarf að víkja, þar með talið snemmtæk íhlutun, málörvunarstundir og skráningar í leikskólastarfi, bara svo fátt eitt sé nefnt. Í þessum hraða og viðbragði er starfsfólk að bregðast við grunnþörfum barna og því miður, oft á tíðum, þarf einfaldlega að biðja barn um að bíða með frásögn, það er ekki hægt að lesa bók núna o.s.frv. Það eru þessir stóru póstar sem leikskólastarf snýst um sem verið er að biðja starfsfólk í leikskóla að sleppa og það veldur starfsfólki meðal annars vanlíðan, gremju, sektarkennd og vonleysi í starfinu. Þeir sem starfa í leikskóla eru þar vegna þeirra hugsjóna um að gera líf barna betra til framtíðar, að leggja góðan grunn að færni til framtíðar, að hafa hag barnsins í fyrirrúmi og tryggja velferð þess.

Ástandið í undirmönnun verður afturför um að minnsta kosti tvo áratugi, þegar leikskóli hét gæsló eða gæslóvöllur. Starfið snerist um gæslu barna en hafði ekkert með „skóla“ að gera. Gæsló og leikskóli, það er himin og haf á milli þess. Það er ekki að ástæðulausu að barist var fyrir leikskóla á sínum tíma!

Starfsfólk finnur fyrir athafnaþreytu. Álagið er linnulaust og starfsfólk í leikskóla, sérstaklega ófaglært starfsfólk (sem er stærsti hluti starfsfólks) fær lítinn sem engan tíma til þess að komast úr aðstæðunum yfir daginn, fá ró og næði til þess að hlaða sig, og koma aftur inn á deild vegna þess að eina pásan sem starfsfólkið fær yfir heilan dag er að lágmarki 15 mínútur. Á hverjum degi ertu á „on takkanum“. Svörin sem koma eru: Starf í leikskóla er mjög krefjandi. Kannski er þetta ekki starf fyrir þig ef þú ræður ekki við álagið.

Halló, hvaða bull og vitleysa er það!

Auðvitað lætur fólk ekki bjóða sér þetta og fer annað. Þetta er stóra áskorunin sem við stöndum frammi fyrir á leikskólastiginu. Það er búið að skrifa og fjalla um þessar áskoranir. Félag leikskólakennara hefur bent á þetta í nær áratug og jafnvel lengur.

Af hverju læt ég bjóða mér þetta? Ég get sko sagt ykkur það að ég er ekki að láta bjóða mér þetta. Ég er að berjast fyrir mínu starfi. Þið sjáið það kannski ekki, það gerist á ákveðinn hátt hljóðlaust ef svo má segja.

Ég skrifa pistla eins og þennan. Ég orðaði vandann við Menntaráð í mínu sveitarfélagi; með því að senda inn erindi, benda á það sem betur má fara, taka þátt í samtalinu. Einhver skref hafa verið stigin þar í að leysa vandann. Betur má ef duga skal. Eftir því sem ég best veit þá er áfram verið að kortleggja vandann í mínu sveitarfélagi.

Hvað er þetta að kosta okkur?

Ég er að berjast á hverjum degi, ég er að berjast fyrir mínu starfi til þess að starfa í því eftir þeim lögum og reglugerðum sem mér eru sett, af aðilum sem eiga að standa vörð um börnin og mig og aðstoða mig við það að vinna mína vinnu.

Ég finn ekki fyrir stuðningi af hálfu þeirra sem eiga að standa vörð um mig í starfinu.

Ég finn ekki fyrir stuðningi af hálfu þeirra sem eiga að tryggja að leikskólar starfi eftir lögum og reglugerðum.

Þetta er að kosta okkur grunn að velferð leikskólabarna!

Ég er að berjast fyrir velferð og öryggi leikskólabarna og fjölskyldum þeirra.

Ég er að berjast fyrir starfsfólkið sem vinnur hjá mér og með mér.

Kostnaðurinn er gríðarlegur.

Hvað kostar að setja þennan málaflokk í sífelldar nefndir?

Hvað kostar fjarvera starfsfólk í leikskóla vegna veikinda sem stafar meðal annars af athafnaþreytu, álagi og streitu sem leiðir til þess að veikja ónæmiskerfið sem síðan leiðir til frekari og tíðari veikinda starfsfólks.

Hvað kostar það að draga úr hléum starfsfólk á vinnutíma?

Hvað kostar það að draga úr þjónustunni?

Hvað kosta lokanir?

Hvað kostar starfsmannaveltan?

Og ég gæti haldið áfram á þessum nótum!

Hvað með hinn ósýnilega kostnað? Sem þið sjáið ekki og vitið jafnvel ekki af.

Hvað kostar það okkur að veita ekki snemmtæka íhlutun/snemmbæran stuðning? Barna- og menntamálaráðuneytið er með þann útreikning, enda ekki að ástæðulausu að lög um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna voru sett á.

Hvað kostar það okkur að fylgja ekki Aðalnámskrá leikskóla?

Og ég gæti haldið áfram á þessum nótum!

Foreldrar, það sem er að gerast í Reykjavík er ákall á hjálp! Afhverju er vandinn að færast yfir á ykkur foreldrar; meðal annars með fleiri skráningardögum og hvata til þess að stytta vistunartíma barna ykkar? Það er vegna þess að leikskólakerfið stendur frammi fyrir áskorunum. Það er vegna þess að þið eigið að vera aðhaldið á kerfið og standa vörð um börnin ykkar þegar kerfið brestur. Kallið eftir raunverulegum úrbótum. Lausnin felst ekki í því að knýja fram að leikskólastjórar loki ekki vegna undirmönnunar. Slík lausn eykur aðeins vandann. Í kerfinu er rödd sem segir: „Foreldrar geta stytt vistunartíma barna sinna“. Er sú rödd að segja sannleikann ykkar? Ég bara spyr mig. Ég trúi því að ef þið hefðuð tök á því að stytta vistunartíma barna ykkar þá mynduð þið gera það. Ég segi við ykkur: Ef þið hafið tök á því, að stytta vistunartíma ykkar barns, þá hvet ég ykkur til þess að gera það og sjáum hvort það skili sér t.d. að morgni eða í lok dags, að færri börn eru í vistun. Í Kópavogi var farið þessa leið, boðið foreldrum 6 klukkustunda gjaldfrjálsa vistun, í þeim tilgangi að fækka fjölda barna í upphafi og/eða í lok dags.

Hvað er þetta að kosta foreldra? Það eru foreldrar sem hafa stigið fram og sagt: „Þetta hefur kostað mig starfið mitt!“

Við skulum alls ekki gera lítið úr þeim vanda sem leikskólastigið stendur frammi fyrir. Ég þarf ekki að heyra sögurnar, álitin og umfjöllun um þar sem vel gengur. Ég fylgist vel með því, einmitt til þess að minna mig á það að við getum gert betur, og styrkja baráttuandann minn fyrir starfinu mínu.

Ég veit það fullvel að staðan er alveg frábær á einhverjum stöðum, í meðallagi á öðrum og svo algjörlega óviðunandi annars staðar.

Grípum vandann, tökumst á við þær áskoranir sem eru algjörlega óviðunandi.

Hættið að hanga í að skoða ysta lag lauksins, skoðið kjarnann, þar liggur vandinn og lausnin!

Einfaldar lausnir eru til

Leikskólastjórar hjá Reykjavíkurborg segja: „Reikningsdæmið þykir ekki ganga upp því vinnuvikan er 36 stundir hjá starfsfólki leikskóla en langflest börn dvelja mun lengur. Þegar vinnuvikan var stytt var ekki brugðist við með fjölgun starfsmanna eins og þurfti“.

Þið segið „þykir ekki ganga upp“… klárlega, hver heilvita maður sér það að reikningsdæmið gengur ekki upp! Verum hörð á því, staðreyndir eru staðreyndir.

Skoðum fjórar einfaldar lausnir:

Einföld lausn númer 1: Breytum leikskóla aftur í gæslu.

Klárlega óraunhæf lausn að mati þeirra sem vita hvaða öfluga og faglega starf fer fram í leikskóla samkvæmt lögum og reglugerðum um leikskóla. Aftur á móti kannski raunhæf lausn fyrir þá sem skilja ekki af hverju það þarf ákveðinn fjölda starfsmanna til þess að starfa í leikskóla og finnst bara í góðu lagi að fækka starfsfólki daglega. Ef við ætlum að starfa eftir lögum og reglugerðum um leikskóla þá þurfa bæði ríki og sveitarfélög að standa við það og tryggja starfsumhverfi til þess.

Einföld lausn númer 2: Starfsfólk í leikskólum vinnur aðeins 36 stundir á viku. Stofnunin leikskóli býður þá upp á 36 stunda leikskólavistun. Leikskóli er opinn í 36 stundir á viku. Leikskólar loka fyrr á föstudögum. Allir í vinnustyttingu…nei ég meina í betri vinnutíma.

Það þarf engan snilling í að sjá þetta!

Mosfellsbær og fleiri sveitarfélög á landsbyggðinni hafa tekið þetta upp. Ég heyri ekkert nema ánægju með þetta hjá ykkur!

Einföld lausn númer 3: Ráða inn starfsfólk í afleysingar.

Hún hefði gengið ef það hefði verið viðurkennt strax í upphafi að með fækkun vinnustunda starfsfólks í leikskóla þyrfti að koma starfsfólk í afleysingar á móti.

En æ, æ, einhverra hluta vegna var það samþykkt að það þyrfti ekki starfsfólk í 40 stundir til þess að manna 40 stunda vistunartíma barna í leikskóla. Var hugsunin þessi: Látum liðið „bara hlaupa aðeins hraðar í 4 klst á viku“. Ég heyrði þessa setningu: „[Við] þurfum bara að bretta upp ermarnar og vinna hraðar“.

Ef það hefði verið gert strax í upphafi, að ráða inn fleira starfsfólk, þá værum við ekki í þessum sporum núna, við hefðum sparað kostnaðinn, þennan sýnilega og ósýnlega, og alla þessa vinnu hjá ráðamönnum okkar í nefndum. Það væri athyglisvert að taka þennan kostnað saman. Einhver sem getur tekið það að sér? Kannski Viðskiptaráð Íslands eða Alvotech? Þið hafið sýnt þessum málaflokki athygli.

Í mínu sveitarfélagi var vilji hjá kjörnum fulltrúum að ráða fleira fólk til starfa til þess að mæta undirmönnun. Aftur á móti er vandinn orðinn sá að það vantar fleiri hæfa umsækjendur um leikskólastörf.

Ég myndi segja að það sé einn af þeim ósýnilega kostnaði sem við stöndum frammi fyrir á leikskólastiginu. Orðræðan er orðin á þann hátt að leikskólastarf er krefjandi, streituvaldandi og starfsfólk þarf að láta bjóða sér meira en gott þykir. Það þykir okkur á leikskólastiginu miður. En staðreyndir tala sínu máli. Þetta hefur kostað okkur fækkun í hæfum umsækjendum.

Einföld lausn númer 4: Leyfið leikskólastjórum að ráða inn starfsfólk eftir reglugerð um starfsumhverfi leikskóla:

„Ákvörðun um fjölda barna og skipulag skólastarfs skal taka mið af samsetningu barnahópsins, dvalartíma barna dag hvern, aldri þeirra og þörfum, samsetningu starfsmannahóps og umfangi sérfræðiþjónustu“ (Reglugerð um starfsumhverfi leikskóla, https://island.is/reglugerdir/nr/0655-2009 ).

Félag leikskólakennara hefur bent á þetta að minnsta kosti frá árinu 2020.

Það gefur augaleið að útfærsla á styttingu vinnuvikunnar í leikskóla brýtur í bága við reglugerð um fjölda starfsmanna og fjölda barna. Í hvert skipti sem starfsmaður á deild í leikskóla fer í vinnustyttingu kemur enginn í hans stað. Það er gert ráð fyrir starfsmanninum í útreikningi leikskólans um fjölda barna og starfsfólks til þess að sinna þeim. Starfsmaðurinn ber ábyrgð í starfi og hefur hlutverki að gegna. Þegar hann er fjarverandi þá liggja hans ábyrgðir og hlutverk niðri sem felast í fjölbreyttri umönnun barna, sem tryggir öryggi og velferð barna í leikskóla. Ætlum við í alvöru að halda áfram að stefna því í hættu?

Tryggjum þann fjölda starfsfólks sem þarf til þess að starfa í leikskóla eftir settum lögum og reglugerðum.

Höfundur er deildarstjóri í leikskóla