Er­lendi ferða­maðurinn - einn besti skattgreiðandi landsins?

Umræðan um erlenda ferðamenn virðist í vaxandi mæli snúast um eina spurningu: Hvernig getum við skattlagt þá meira? Fyrirhugað er að hækka virðisaukaskatt á baðlón úr 11% í 24% og jafnframt eru uppi hugmyndir um sérstakt innviðagjald á erlenda ferðamenn.

En áður en við bætum nýjum sköttum og gjöldum ofan á þá sem fyrir eru ætti ríkisstjórnin að svara annarri og miklu mikilvægari spurningu: Hversu góður skattgreiðandi er erlendi ferðamaðurinn í raun fyrir íslenskt samfélag?

Stjórnstöð ferðamála, sameiginlegur vettvangur ríkis, sveitarfélaga og ferðaþjónustunnar

Það er rétt að rifja upp að við höfum áður reynt að svara þessari spurningu með faglegum hætti.

Árið 2015 var Stjórnstöð ferðamála sett á laggirnar á grundvelli formlegs samkomulags Samtaka ferðaþjónustunnar, ríkisstjórnar Íslands og Sambands íslenskra sveitarfélaga. Markmiðið var að skapa sameiginlegan samráðsvettvang stjórnvalda, sveitarfélaga og atvinnugreinarinnar og leggja traustari og faglegri grunn að stefnumótun í ferðaþjónustu.

Stjórnstöðin var því ekki einfaldlega hagsmunaverkefni ferðaþjónustunnar. Hún var samstarfsverkefni opinberra aðila og atvinnugreinarinnar þar sem leitast var við að byggja ákvarðanir á gögnum og faglegri greiningu.

Það sést best á því hvernig stjórn hennar var skipuð. Forsætisráðherra skipaði tíu manna stjórn. Í henni sátu fjórir ráðherrar ríkisstjórnarinnar: ráðherra ferðamála, sem jafnframt var formaður stjórnar, fjármála- og efnahagsráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og innanríkisráðherra.

Fjórir fulltrúar komu frá ferðaþjónustu og atvinnulífi og tveir fulltrúar voru tilnefndir fyrir hönd sveitarfélaganna. Í upphaflegri stjórn sátu Ragnheiður Elín Árnadóttir, ferðamálaráðherra og formaður, Bjarni Benediktsson fjármála- og efnahagsráðherra, Sigrún Magnúsdóttir umhverfis- og auðlindaráðherra og Ólöf Nordal innanríkisráðherra.

Fyrir atvinnulífið sátu Grímur Sæmundsen, formaður Samtaka ferðaþjónustunnar, undirritaður sem þá var varaformaður samtakanna, Helga Árnadóttir, framkvæmdastjóri SAF, og Björgólfur Jóhannsson, formaður Samtaka atvinnulífsins. Fulltrúar sveitarfélaganna voru Halldór Halldórsson, formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga, og Sigrún Blöndal, forseti bæjarstjórnar Fljótsdalshéraðs.

Rekstur Stjórnstöðvarinnar undirstrikaði enn frekar sameiginlega ábyrgð. Sérstakt rekstrarfélag hennar var í 50% eigu ríkissjóðs og 50% eigu Samtaka ferðaþjónustunnar og gert var ráð fyrir að

kostnaður við starfsemina skiptist jafnt milli þessara aðila. Þetta var því óvenjulega breiður og öflugur samráðsvettvangur stjórnvalda, sveitarfélaga og atvinnulífs.

Við létum reikna dæmið til enda

Eitt þeirra verkefna sem ráðist var í á þessum vettvangi var að svara spurningu sem er ekki síður mikilvæg í dag: Hvað greiða erlendir ferðamenn í raun til ríkis og sveitarfélaga og hvað kostar þjónusta við þá á móti? Deloitte var fengið til að vinna greiningu á beinum opinberum tekjum og gjöldum vegna ferðamanna. Hún var kynnt árið 2017 og byggðist á tölum ársins 2015. Niðurstaðan var sláandi.

Beinar opinberar tekjur vegna ferðamanna voru metnar á um 45 milljarða króna, en beinn opinber kostnaður aðeins um 5 milljarða króna. Nettóáhrifin voru því nálægt 40 milljörðum króna jákvæð, þar af um 28 milljarðar fyrir ríkissjóð og 11 milljarðar fyrir sveitarfélög. Ferðamaðurinn var með öðrum orðum einstaklega góður viðskiptavinur hins opinbera.

Og skattheimtan hefur aukist síðan

Þegar þessi niðurstaða er skoðuð er mikilvægt að muna að hún byggðist á árinu 2015. Þá voru stórir þættir ferðaþjónustunnar enn undanþegnir virðisaukaskatti. Gisting og veitingar báru þegar virðisaukaskatt og Deloitte áætlaði að erlendir ferðamenn hefðu greitt um 25 milljarða króna í VSK árið 2015.

En 1. janúar 2016 komu fleiri þættir ferðaþjónustunnar inn í virðisaukaskattskerfið, meðal annars ýmis afþreying og þjónusta ferðaskrifstofa og ferðaskipuleggjenda. Skattstofninn hefur því breikkað verulega frá því ári sem Deloitte-greiningin byggðist á.

Skattsporið komið í um 200 milljarða

Við höfum síðan fengið nýrri upplýsingar um skattspor ferðaþjónustunnar. Reykjavík Economics hefur fyrir Samtök ferðaþjónustunnar reiknað skattspor greinarinnar og samkvæmt nýjustu greiningu nam það um 200 milljörðum króna árið 2024.

Það jafngildir því að um þriðja hver króna af útflutningstekjum ferðaþjónustunnar skili sér til hins opinbera í formi skatta og gjalda. Og jafnvel sú tala nær ekki utan um allar opinberar tekjur sem tengjast ferðaþjónustunni.

Við höfum því tvær mikilvægar greiningar. Deloitte 2015, Hvað skilar ferðamaðurinn hinu opinbera og hvað kostar hann? Reykjavík Economics 2024, Skattspor ferðaþjónustunnar er komið í um 200 milljarða króna. Það sem vantar árið 2026 er að tengja þetta tvennt saman.

Um 12.000 krónur á hvern ferðamann á hverjum degi

Ef miðað er við um 2,3 milljónir erlendra ferðamanna, 7,1 dags meðaldvöl og um 200 milljarða króna skattspor, verða til um 16,3 milljónir ferðamannadaga. Deilt niður á þessa ferðamannadaga jafngildir skattsporið um: 12.000–12.300 krónum á hvern ferðamann á hverjum degi sem hann

dvelur á Íslandi. Þetta er nálgun, enda er skattspor atvinnugreinar víðara hugtak en skatturinn sem einstaklingurinn greiðir beint við kassann. En talan sýnir umfangið vel.

Ferðamaðurinn er ekki aðeins gestur á Íslandi. Hann er mjög öflugur skattgreiðandi.

Íslenski skattgreiðandinn og sá erlendi

Samkvæmt skattreiknivél Viðskiptaráðs má í dæmigerðu tilfelli miða við um 325.000 krónur á mánuði í skatta og gjöld hjá íslenskum skattgreiðanda. Það jafngildir um 10.700 krónum á dag. Íslenski skattgreiðandinn og fjölskylda hans fá á móti umfangsmikla opinbera þjónustu alla ævi: menntakerfi, heilbrigðisþjónustu, almannatryggingar, félagslega þjónustu og fjölmargt annað.

Erlendi ferðamaðurinn skilar samkvæmt framangreindri nálgun um 12.000 krónum á dag meðan hann dvelur hér. Hann notar vissulega vegakerfið og aðra innviði, nýtur löggæslu og öryggisþjónustu og heimsækir náttúruperlur sem þarf að vernda og viðhalda.

En hann sendir ekki börnin sín í íslenska skólakerfið. Hann þiggur ekki íslenskar barnabætur, atvinnuleysisbætur eða lífeyrisgreiðslur og nýtir almennt aðeins lítið brot af þeirri heilbrigðis- og félagsþjónustu sem íslenskir skattgreiðendur fjármagna.

Þess vegna vaknar eðlileg spurning, Er erlendi ferðamaðurinn kannski einn besti skattgreiðandi landsins miðað við þá þjónustu sem hann fær á móti?

Og nú á að rukka hann sérstaklega fyrir innviðina?

Ef ferðamaðurinn greiðir þegar verulegar fjárhæðir í sameiginlega sjóði en stjórnvöld verja ekki nægilegu hlutfalli þeirra tekna til uppbyggingar ferðamannastaða og annarra innviða, þá er vandamálið ekki endilega að ferðamaðurinn greiði of lítið. Vandamálið kann að vera hvernig ríkið ráðstafar þeim tekjum sem ferðamaðurinn greiðir nú þegar.

Ferðamaðurinn hefur val

Ferðamaðurinn er ekki ótæmandi skattstofn. Hann getur valið Ísland eða annað land. Hann getur dvalið hér í tíu daga eða sjö. Hann getur farið á veitingastaði, í baðlón og keypt afþreyingu eða sleppt því vegna verðs. Og hann getur einfaldlega komist að þeirri niðurstöðu að Ísland sé orðið of dýrt. Þá tapast ekki aðeins sá skattur sem stjórnvöld ætluðu sér að hækka heldur einnig skatttekjur af gistingu, veitingum, bílaleigu, eldsneyti, afþreyingu, verslun og annarri neyslu.

Það er þess vegna ekki nóg að reikna: Hærra skatthlutfall × núverandi velta = meiri tekjur ríkissjóðs. Það verður líka að reikna hvað gerist með eftirspurnina.

Áskorun til ríkisstjórnarinnar

Þess vegna vil ég beina einfaldri áskorun til ríkisstjórnarinnar: Áður en ráðist verður í stórfelldar nýjar álögur á erlenda ferðamenn - látið vinna kostnaðar- og ábatagreininguna aftur. Það væri í

raun að endurtaka vinnubrögðin sem stjórnvöld, sveitarfélög og ferðaþjónustan sjálf komu sér saman um fyrir rúmum áratug.

Tökum upp þráðinn frá Stjórnstöð ferðamála og Deloitte og notum nýjustu gögn. Reiknum heildartekjur ríkis og sveitarfélaga af erlendum ferðamönnum. Reiknum allan sannanlegan kostnað hins opinbera vegna þeirra. Reiknum nettóframlag hvers ferðamanns og hvers ferðamannadags.

Og áður en skattar eru hækkaðir skulum við meta áhrifin á ferðamannafjölda, dvalarlengd, neyslu og dreifingu ferðamanna um landið. Deloitte sýndi með tölum ársins 2015 að ferðamenn skiluðu hinu opinbera margfalt meiri beinum tekjum en þeir kostuðu. Síðan þá hefur skattstofn ferðaþjónustunnar breikkað verulega og skattspor greinarinnar er nú komið í kringum 200 milljarða króna á ári.

Áður en stjórnvöld ákveða að ferðamaðurinn eigi að greiða enn meira er því fullkomlega eðlilegt að þau svari fyrst einni einfaldri spurningu: Hvað greiðir erlendi ferðamaðurinn í raun og hvað kostar hann okkur?

Við höfðum metnað til að reikna það út fyrir áratug.

Gerum það aftur áður en skattarnir eru hækkaðir.

Höfundur er fyrrverandi varaformaður Samtaka Ferðaþjónustunnar