Er gervi­greind ör­lög eða stefna?

Umræðan um gervigreind er að breytast. Hún er ekki lengur eingöngu tæknileg, hún er orðin pólitísk. Á hægri væng stjórnmálanna heyrist kallað eftir aukinni fjárfestingu, hraðari framþróun og því að missa ekki af lestinni. Á vinstri vængnum gætir meiri varúðar, ótta við aukinn ójöfnuð, atvinnumissi og völd sem safnast á fáar hendur.

Nýjustu kannanir vestanhafs sýna að afstaða fólks til gervigreindar er orðin pólitískari, þótt klofningurinn sé ekki alltaf einfaldur. Pew Research Center greindi frá því árið 2025 að helmingur fullorðinna Bandaríkjamanna væri meira áhyggjufullur en spenntur gagnvart aukinni notkun gervigreindar í daglegu lífi. Afstaðan tengist stjórnmálaskoðunum, menntun og ekki síst trausti til þeirra sem eiga að setja reglurnar.

Þetta er skiljanleg umræða. En að mínu mati er hún að hluta til á villigötum. Meðan umræðan snýst um hvort við eigum að óttast eða fagna, gleymist mikilvægari spurning: höfum við getu til að taka þátt? Hún snýr ekki aðeins að afstöðu okkar til tækninnar, heldur að getu okkar til að móta hana, nýta hana og skapa verðmæti úr henni. Þar stendur Ísland frammi fyrir vali sem þolir enga bið.

Hver tæknibylting hefur dýpkað gjána

Sagan gefur okkur tilefni til umhugsunar. Í tækniskýrslu Sameinuðu þjóðanna frá 2021 var rakið hvernig stórar tæknibyltingar frá iðnbyltingunni hafa farið saman við aukinn ójöfnuð milli ríkja. Á árunum 1820 til 2002 jókst hlutur ójafnaðar milli landa í heildarójöfnuði heimsins úr 28 prósentum í 85 prósent. Með öðrum orðum skiptir sífellt meira máli hvar þú fæðist. Skýrslan lýsir þessu sem eins konar lottói fæðingarstaðarins.

Spurningin sem við stöndum frammi fyrir núna er einföld. Verður gervigreindarbyltingin enn ein bylgjan sem dýpkar þessa gjá, og hvorum megin hennar lendir Ísland?

Stærðargráðan er fordæmalaus

Tækniskýrsla Sameinuðu þjóðanna frá 2025 dregur upp mynd af umfangi sem erfitt er að átta sig á. Markaður gervigreindar er talinn munu vaxa úr 189 milljörðum bandaríkjadala árið 2023 í 4.800 milljarða árið 2033. Það er tuttugu og fimmföldun á einum áratug og setur gervigreind í svipaða stærðargráðu og stærstu þjóðhagkerfi heims.

En það sem skiptir mestu máli er ekki stærðin ein og sér, heldur hvar verðmætin safnast saman. Árið 2022 stóðu aðeins eitt hundrað fyrirtæki, langflest í Bandaríkjunum og Kína, að baki um 40 prósentum allra rannsókna og þróunar í gervigreind á heimsvísu. Saman halda þessi tvö ríki á um 60 prósentum allra einkaleyfa á sviðinu. Fjárfesting einkaaðila í gervigreind hefur einnig safnast að miklu leyti til Bandaríkjanna.

Þrjú fyrirtæki, Apple, Nvidia og Microsoft, hafa hvert um sig verið metin á yfir þrjú þúsund milljarða bandaríkjadala. Slíkt markaðsvirði er í sömu stærðargráðu og samanlögð landsframleiðsla heilla heimsálfa. Þetta segir okkur hversu hratt efnahagslegt vald í kringum gervigreind er að safnast á fáar hendur.

Þetta er vélin sem getur knúið ójöfnuðinn áfram. Og hún snýst hraðar en nokkru sinni fyrr.

Hvers vegna Ísland getur ekki andað rólega

Hér er auðvelt að hugsa sem svo að þetta varði fyrst og fremst fátækari ríki heimsins. Að þróuð hagkerfi eins og það íslenska séu örugg. Sú ályktun er hættuleg.

Skýrsla Sameinuðu þjóðanna bendir á að gervigreind muni hafa áhrif á um 40 prósent starfa á heimsvísu. Ólíkt mörgum fyrri tæknibyltingum, sem snertu fyrst og fremst einföld og endurtekin störf, beinist gervigreind að hugrænni þekkingarvinnu. Þetta eru einmitt þau störf sem mynda burðarásinn í háþróuðu þjónustuhagkerfi eins og okkar.

Í þróuðum ríkjum gæti allt að þriðjungur starfa verið í hættu á sjálfvirknivæðingu. Á sama tíma gætu mörg störf orðið verðmætari og öflugri með aðstoð tækninnar. Munurinn á þessu tvennu, milli þess að missa verkefni og efla þau, ræðst ekki af tækninni sjálfri. Hann ræðst af því hvort við erum undir hana búin.

Og þar liggur íslenska áskorunin. Á viðbúnaðarvísitölu Sameinuðu þjóðanna fyrir nýjustu tækni, sem metur 170 hagkerfi, situr Ísland í 29. sæti. Það hljómar ágætlega, þar til betur er að gáð. Ísland er í fyrsta sæti í heiminum þegar kemur að nettengingu og innviðum upplýsingatækni, og í fjórða sæti í mannauði og færni. En í rannsóknum og þróun erum við í 75. sæti. Í iðnaðargetu erum við í 85. sæti. Heildarstaða okkar hefur jafnframt versnað frá fyrri mælingu og Ísland er nú eina Norðurlandaþjóðin utan við efstu tuttugu sætin. Finnland er í 11. sæti, Noregur í 18. sæti og Danmörk í 19. sæti.

Þar liggur veikleiki Íslands. Við getum tengt okkur við gervigreind, en við framleiðum hana ekki í nægilegum mæli. Við höfum innviðina og fólkið, en ekki enn þá þekkingarframleiðslu, rannsóknargetu og iðnaðarlegu nýtingu sem þarf til að skapa verðmæti úr tækninni frekar en að vera fyrst og fremst neytendur hennar.

Afstaðan sem skiptir máli

Boðskapur skýrslunnar er skýr: gervigreind er stefna, ekki örlög. Útkoman ræðst ekki einvörðungu af tækninni sjálfri, heldur af því hvort þjóðir móta þróun hennar með virkum hætti eða láta hana ganga yfir sig. Skýrslan varar jafnframt við því að miðlun tækniþekkingar milli landa fari hægar en áður. Það þýðir að bilið milli þeirra sem fremstir standa og hinna sem á eftir koma getur breikkað, ekki minnkað. Kostnaðurinn við að bíða fer því hækkandi.

Mín afstaða er skýr. Við eigum að ræða áhættuna, en sú umræða má ekki verða afsökun fyrir því að gera of lítið. Ísland þarf fyrst og fremst að byggja upp getu, efla þekkingarinnviði.

Í fyrsta lagi þarf markvissa fjárfestingu í rannsóknum, þróun og þekkingardrifnum iðnaði, einmitt þar sem við stöndum veikast. Í öðru lagi þarf að flétta gervigreindarlæsi og endurmenntun inn í allt menntakerfið, frá grunnskóla til símenntunar. Rannsóknir sýna að þeir sem hafa minni reynslu eða sérþekkingu geta í sumum tilvikum hagnast sérstaklega á tækninni, ef þeir fá réttan stuðning og þjálfun. Tæknin getur þannig orðið jöfnunartæki, en aðeins ef við byggjum upp færnina til að nýta hana. Í þriðja lagi þarf að líta á aðgerðaáætlun stjórnvalda í gervigreind sem upphafspunkt, ekki lokapunkt.

Þetta snýst ekki um að Ísland eigi að elta alla tækniþróun gagnrýnislaust. Smáríki þurfa einmitt að velja vel. En við megum ekki rugla saman varúð og aðgerðaleysi.

Gervigreind er þegar orðin hluti af framtíð okkar. Spurningin er hvort Ísland ætlar að taka þátt í að móta þá framtíð, eða færast hægt og hljótt neðar í getu til að hafa áhrif á eigin þróun.

Það er ákvörðun sem við þurfum að taka núna, ekki þegar bilið hefur þegar breikkað.

Dr. Hanna Kristín Skaftadóttir er dósent og fagstjóri viðskiptagreindar við Háskólann á Bifröst.