Þegar strákar og menn hætta að svara

Athugið: Í þessum pistli er fjallað um sjálfsvíg, vanlíðan, neyslu, ADHD, áfallastreitu og flóttahugsanir. Textinn er skrifaður út frá persónulegri reynslu, en ekki sem ráðgjöf eða meðferð.

Sjálfsvíg karlmanna verða ekki til í tómarúmi. Á undan liggur oft langvarandi þreyta, skömm, álag, gamlir áverkar og sú þögla barátta að halda áfram löngu eftir að líkami og hugur er hætta að fylgja viljanum.

Á Íslandi dóu 48 einstaklingar í sjálfsvígi árið 2024. Þar af voru 36 karlmenn og 12 konur. Þrír af hverjum fjórum voru karlmenn.

Það er óþægilegar tölur. En á bak við þetta eru ekki bara tölur. Þar eru synir, feður, bræður, vinir, samstarfsmenn og strákar sem einhver saknar. Á heimsvísu deyr yfir sjö hundruð og tuttugu þúsund manns árlega í sjálfsvígi. Sjálfsvíg eru ein algengasta dánarorsök ungs fólks í heiminum.

Víða erlendis er Júní nýttur til að beina sjónum að heilsu karlmanna, þar á meðal geðheilsu þeirra. Það er gott og mikilvægt. En þessi umræða má ekki verða árleg kurteisisæfing. Hún þarf að snúast um það sem gerist áður en menn verða tölur í skýrslum.

Þetta eru stórar tölur. Þær eru líka hættulegar tölur, því það er svo auðvelt að lesa þær og halda svo áfram með daginn. En enginn er tala áður en hann verður það.

Áður en menn hverfa alveg

Áður en sumir verða hluti af skýrslu hafa þeir oft lengi verið að hverfa. Hætt að svara. Hætt að mæta. Hætt að borða almennilega. Hætt að sofa eðlilega. Hætt að segja satt þegar einhver spyr hvernig þeim líður.

Karlmenn deyja oft í þögn. En áður en menn deyja í þögn hafa margir þeirra lengi lifað í þögn. Ég þekki þessa lokun. Ekki sem kenningu. Ekki sem umræðuefni. Ég þekki hana í líkamanum.

Ég hef áður skrifað á Visir.ir um það að loka á áreiti Að stundum sé þögnin ekki kuldi, kæruleysi eða skortur á ást, heldur varnarviðbragð taugakerfis sem ræður ekki lengur við álagið. Ég fór líka í viðtal á Rás 2 í kjölfarið til að ræða þetta opinskátt, meðal annars vegna þess að ég veit hvað það getur verið hættulegt þegar menn læra að hverfa í stað þess að segja frá.

En skýring er ekki afsökun.

Að vilja svara en geta það ekki

Það er vont að vilja svara en geta það ekki. Það er vont að horfa á skilaboð og finna líkamann fara í lás. Það er vont að langa að tala við fólk sem manni þykir vænt um, en þora samt ekki að opna samtalið. Það er vont að setja símann á hljóðlaust, eða fela tilkynningar, svo maður þurfi ekki að sjá þær. Það er vont að vita að maður er að bregðast fólki sem maður elskar, fólki sem treystir manni, fólki sem bíður eftir svari, verkefni, símtali eða einhverju sem maður lofaði að klára.

Það er líka vont að vera orðinn nógu meðvitaður til að sjá mynstrið, en samt ekki alltaf nógu sterkur til að stöðva það í tæka tíð. Ég hef lifað með ADHD lengi. Ég þekki ADHD kulnun. Ég þekki þessi tímabil þar sem hausinn fyllist af hávaða, líkaminn tæmist og maður þarf að draga sig til baka til að ná áttum. En eftir taugaáfall breyttist eitthvað.

Það sem áður var ADHD kulnun varð eins og ADHD kulnun á sterum.

Kvíðinn varð meiri. Líkamlegu verkirnir urðu skýrari. Lokunin varð lengri. Ég lokaði ekki bara á ákveðna hluti í nokkra daga, heldur á fleiri manneskjur í lengri tíma. Sjálfsniðurrifið varð dýpra. Það var eins og öll gömlu einkenni ADHD kulnunar hefðu fengið aukið afl, þyngri líkama og harðari rödd.

Síminn sem verður að fjalli

Þegar þetta gerist spennist líkaminn upp. Taugakerfið fer í vörn. Ég get setið með símann og átt heila samræðu við sjálfan mig. Svaraðu. Þú verður að svara. Þú hringir bara á morgun. Þetta er orðið of seint. Nú verður fólk reitt. Nú heldur fólk að þú sért ræfill. Nú er betra að bíða aðeins lengur.

Svo líður dagur. Svo annar. Svo verður skömmin stærri en skilaboðin.

Eiitt það skrítnasta við þetta allt saman. Ég elska samskipti. Þegar ég er á góðum stað svara ég hratt, tala mikið, tengi fólk saman, vinn með mörg verkefni í einu og er algjör jarðýta. Ég hef gaman af fólki. Sál mín elskar samskipti.

Samt get ég allt í einu orðið fullorðinn maður sem þorir ekki að tala við bestu vini, samstarfsfólk eða fólk sem mig langar virkilega að heyra í. Ég skil þetta ekki alltaf sjálfur. Þess vegna skil ég líka að aðrir skilji þetta ekki alltaf.

En það sem hjálpar ekki er skömm.

Skömm læknar engan

Við sem lendum á þessum stað þurfum ekki fleiri skammir. Við þurfum ekki endilega að heyra: hvað er þetta, rífðu þig bara í gang. Við vitum oft alveg að við eigum að svara. Við vitum að fólk er sært, reitt eða vonsvikið. Við vitum að við höfum brugðist.

Það er ekkert sem fólk getur sagt til að skamma okkur sem við erum ekki þegar búin að segja við okkur sjálf allan sólarhringinn.

Það þýðir ekki að ábyrgðin hverfi. Auðvitað er ekki í lagi að bregðast fólki. Auðvitað væri betra að senda bara: ég svara seinna. En það er einmitt hluti af vandanum. Maður sendir kannski: ég svara á morgun. Svo kemur morgundagurinn, skömmin vaknar á undan manni, líkaminn er tómur, næringin í rugli, svefninn í rugli og einföldustu hlutir verða eins og að klífa fjall í blautum gallabuxum.

Skýring er ekki afsökun. En skýring skiptir máli.

Flóttinn sem þarf að nefna

Ég tek það skýrt fram að ég er kominn mjög langt frá myrkustu hugsununum í dag. Ég skrifa þetta ekki vegna þess að ég sé þar núna, heldur vegna þess að ég veit hvernig þessi staður lítur út og hversu mikilvægt er að tala um hann áður en menn hverfa alveg.

Ég hef sem betur fer ekki verið með sjálfsvígshugsanir. En ég þekki flóttahugsunina.

Ég þekki þessa hugsun að segja bara fuck it. Að hætta að reyna. Að fara all in í eitthvað sem eyðileggur mann hraðar en það að lifa heilbrigðum lífsstíl, hægt og heiðarlega. Ég þekkti það í virkri neyslu og ég hef líka þekkt bergmálið af því í edrúmennsku.

Ég vann alltaf. Ég mætti oft. Ég hélt einhverju gangandi út á við. En innra með mér var stundum þessi myrki staður sem sagði: af hverju að reyna einu sinni enn?

Ekki endilega vegna þess að maður vilji deyja. Heldur vegna þess að maður er orðinn þreyttur á að reyna að lifa “rétt”.

Það er hættulegur staður.

Edrúmennska gerði lífið ekki léttara, heldur sannara

Kókaín gaf mér áður falska orku og falskt sjálfstraust til að rísa aftur. Kannabis þaggaði tímabundið í ADHD röddunum og ofhugsuninni. En það er bara tímabundin lausn. Með tímanum verður vandamálið stærra, líkaminn þreyttari, taugakerfið laskaðra og reikningurinn hærri.

Edrúmennska hefur ekki gert lífið fullkomið. Hún hefur gert það heiðarlegra.

Ég þarf ekki lengur að búa til stóra lygasögu um það af hverju ég svaraði ekki. Ég get sagt sannleikann. Ég get séð betur hvað er að gerast í mér. Ég finn minna líkamlegt stress en áður. Ég er heiðarlegri við sjálfan mig og aðra. Og þó það sé stundum sárt, þá er það betra en að lifa í sífelldum flótta.

Strákar þurfa ekki meiri skömm

Þarna þurfum við að tala betur við stráka og karlmenn. Ekki bara þegar allt er komið í óefni. Ekki bara þegar þeir eru orðnir mál, tölur, greiningar, fyrirsagnir eða vandamál í kerfinu. Heldur fyrr. Þegar þeir byrja að hverfa. Þegar þeir svara alltaf að allt sé í lagi, en það er augljóslega ekki í lagi. Þegar þeir fara að finna sér fyrirmyndir á röngum stöðum vegna þess að enginn annar virðist skilja hvað þeir eru að burðast með.

Við þurfum líka að passa hvernig við tölum um karlmennsku við unga drengi. Það þarf að tala skýrt um ofbeldi, ábyrgð, mörk og skaðlega hegðun. Auðvitað. En ef samtalið verður alltaf þannig að strákar heyra bara að karlmenn séu hættulegir, vondir eða vandamál, þá munu sumir þeirra fara að trúa því að vandamálið sé ekki hegðunin heldur þeir sjálfir.

Og strákur sem upplifir sig vondan áður en hann fær tækifæri til að skilja sjálfan sig, verður auðveld bráð fyrir menn sem selja honum reiði sem sjálfsvirðingu.

Ef við tölum ekki við þá, gerir einhver annar það

Samfélagsmiðlar gera þetta ekki einfaldara. Áreitið er endalaust. Samanburðurinn er endalaus. Reikniritin vita oft fyrr en vinirnir að maður er veikur fyrir ákveðnum boðskap. Þau fæða mann á því sem heldur manni lengur inni. Ekki endilega því sem gerir mann heilbrigðari.

Við sjáum þetta í auknum áhuga á netheimum þar sem karlmennska er seld sem reiði, vald, peningar, líkamsrækt, yfirráð og fyrirlitning á veikleika. Louis Theroux fjallar um hluta þessa heims í heimildarmyndinni Inside the Manosphere, þar sem hann skoðar umdeilt net áhrifavalda sem tala inn í líf ungra karlmanna.

Ég held að margir strákar fari ekki þangað vegna þess að þeir séu vondir. Sumir fara þangað vegna þess að þeir eru týndir. Vegna þess að þeir finna ekki tungumál fyrir sársaukann. Vegna þess að þeir heyra ekki nógu oft að það sé hægt að vera sterkur án þess að vera harður, ábyrgur án þess að vera brotinn niður og karlmaður án þess að þurfa að skammast sín fyrir tilfinningar.

Þess vegna þurfum við meira en slagorð.

Við þurfum að kenna strákum að nefna tilfinningar án þess að skammast sín. Við þurfum að kenna karlmönnum að biðja um stuðning áður en þeir eru komnir á brúnina. Við þurfum að sjá muninn á leti og lömun. Muninn á kæruleysi og taugakerfi í vörn. Muninn á ábyrgð og skömm.

Því skömm læknar engan. Ábyrgð getur hins vegar byggt mann upp. Það er stór munur þar á.

Það sem kippir manni til baka

Ég held að það sem hefur bjargað mér aftur og aftur sé ekki einhver ein stór lausn. Ekki ein bók. Ekki ein aðferð. Ekki eitt samtal. Heldur það að þegar ég er ekki í flótta, þá get ég tjáð mig. Ég get leitað í fróðleik. Ég get reynt að skilja. Ég get reynt að verða örlítið betri í dag en í gær.

Ekki fullkominn. Bara betri.

Framfarir, ekki fullkomnun.

Í þetta skiptið var það líka dóttir mín. Að fá að fara með henni að kaupa kjólinn fyrir útskriftina hennar. Að sitja í kirkjunni með mömmu hennar, kærasta dóttur minnar og tengdamömmu hennar. Að fara með henni að kynna lokaverkefnið hennar. Að fá knús frá mömmu dóttur minnar og finna að þrátt fyrir að við séum ekki saman, þá eigum við fallegt og gott samband sem foreldrar.

Ég sat þarna sem stoltur faðir. Ekki fullkominn faðir. Ekki maður sem hefur allt á hreinu. Bara faðir sem fékk að vera til staðar á fallegum degi í lífi barnsins síns.

Og stundum er það nóg til að minna mann á að lífið er ekki bara barátta. Það er líka ferðalag. Það eru líka augnablik sem maður hefði misst af ef maður hefði gefist upp á sjálfum sér.

Þakklæti er ekki væmið þegar það kemur á réttum tíma. Stundum er það björgunarlína.

Ég skrifa mig til baka

Ég hef oft þurft að byrja smátt. Hreyfa mig aðeins. Borða aftur. Fara í sturtu. Vakna eftir undarlega nótt þar sem líkaminn virðist einhvern veginn endurræsa sig. Fara aftur með bænir. Tala við Jesú. Hafa hægt og rólega samband við fólk sem bíður eftir mér, verkefnum, samtali eða svari.

Síðustu þrjú til fjögur skiptin sem þetta hefur komið yfir mig á síðustu tólf mánuðum hefur eitt mynstur orðið skýrara. Fyrsta skrefið er oft líkamlegt. Að hreyfa mig. Borða eitthvað. Fara í sturtu. Reyna að koma líkamanum aftur í samband við daginn. En skref tvö er næstum alltaf að skrifa.

Ég skrifa mig til baka.

Ég byrja að setja orð á það sem ég hef verið að flýja. Ekki til að gera mig að fórnarlambi. Ekki til að réttlæta neitt. Heldur til að ná utan um það sem verður hættulegt þegar það fær að vera ónefnt inni í höfðinu.

Þegar ég skrifa fer óreiðan að fá lögun. Skömmin verður ekki endilega minni strax, en hún verður skýrari. Og það sem verður skýrara verður stundum bærilegra.

Í flestum tilvikum, þegar ég hef komið hreint fram, hefur fólk sýnt mér skilning. Sá skilningur gefur manni kraft til að tækla næstu áskorun.

Það er töff að tala um tilfinningar

Það er ekki veikleiki að þurfa stuðning. Það er ekki aumingjaskapur að viðurkenna að maður sé ekki í lagi. Það er fucking töff að tala um tilfinningar, þekkja sína bresti og taka ábyrgð á þeim.

Við erum ekki vélmenni. Við erum fólk. Og það er í lagi að líða illa stundum. En það er bara hættulegt að festast þar einn.

Við þurfum að hætta þessu endalausa stríði milli kynja eins og sársauki sé keppni. Vandinn er ekki karlmenn gegn konum. Vandinn er skaðleg hegðun, óuppgerð áföll, skömm, þögn, vanþekking og samskipti sem brotna áður en fólk nær að segja satt.

Við þurfum ekki fleiri stráka sem halda að þeir séu vondir áður en þeir læra að skilja sjálfa sig. Við þurfum ekki fleiri menn sem svara alltaf „ég er góður“ þegar þeir eru að brotna innra með sér.

Við þurfum fleiri menn sem þora að segja: ég er ekki góður, en ég er að reyna.

Sjálfsvinna er ekki sigurmynd þar sem maður stendur upp, horfir í sólina og er búinn að læra lexíuna. Sjálfsvinna er stundum að detta aftur. Sjá það fyrr. Skammast sín minna. Taka meiri ábyrgð. Biðjast afsökunar þegar þess þarf. Fara í sturtu. Borða eitthvað. Svara einu skilaboði. Hringja eitt símtal. Reyna aftur.

Tvö skref áfram og eitt aftur á bak er samt eitt skref áfram.

Að halda áfram

Myrkrið segir ekki alltaf satt. Þreytan segir ekki alltaf satt. Skömmin segir næstum aldrei satt. Stundum þarf ekki kraftaverk til að snúa aðeins til baka. Stundum þarf eitt augnablik af þakklæti, eina manneskju, eitt samtal eða eina hugsun sem minnir mann á að maður er ekki búinn.

Framfarir, ekki fullkomnun.

Það er kannski ein af mínum leiðum til baka. Að skrifa áður en ég get talað. Að tala áður en ég get mætt. Að mæta áður en ég trúi aftur alveg á sjálfan mig.

Ef þú þarft stuðning

Ef þú ert með sjálfsvígshugsanir, hefur skaðað þig eða treystir þér ekki til að vera einn, hafðu samband við Píeta samtökin. Þar er tekið á móti fólki sem er í sjálfsvígshættu eða glímir við sjálfsskaða, og einnig aðstandendum þeirra. Píeta sinnir líka aðstandendum sem hafa misst ástvin í sjálfsvígi.

Píeta síminn er 552 2218 og er opinn allan sólarhringinn. Nánari upplýsingar eru á pieta.is.

Ef þú ert í bráðri hættu eða þarft að tala við einhvern strax, getur þú líka hringt í Hjálparsíma Rauða krossins 1717, sem er opinn allan sólarhringinn. Netspjallið er á www.1717.is

Höfunur er markþjálfi og annar þáttastjórnandi hlaðvarpsins Týndu strákanna