Jájájá ... dæsti ráð­herrann

Ég þarf aðeins að fara yfir náttúru-ástarmálin. Ég deildi broti úr viðtali af Græna borðinu sem sótti á mig og fékk mig til að hugsa um hlutverk okkar í menntun og upplýsingu um náttúru og ástand plánetunnar. Ástæðan fyrir því að ég miðlaði ummælum orkuráðherra var að hann var spurður um ást á náttúru og viðbrögð hans urðu mér meira umhugsunarefni en innihaldið. Sjálf hef ég setið löngum stundum á jökulsorfnum klöppunum í Laugarásnum í Reykjavík, klappað þeim og hugsað minn gang. Auk þess hef ég miklar mætur á Biskupstungum, á þar ættarrætur og unaðsreit í Bláskógabyggð.

Og þar í sveitum standa aldeilis spjótin á náttúru - ekki síst frá ferðaþjónustu sem heimtar sína risaskammta. Baðlónabólan er hlaupabóla og gistirýma-skortsóttinn útbreiddur kvíðasjúkdómur og dýrmæt votlendissvæði eru á veisluborðum. Nei, það voru ekki staðirnir sem ráðherrann nefndi sem vöktu mér ugg ... heldur tónninn, fasið og áhugaleysið, skeytingaleysið. Þetta viðmót sem náttúruverndarar hafa mætt hjá viðkomandi ráðherra frá því að hann tók við embætti og mættu svo sem áður hjá forvera hans en sá var ekki jafn vinnusamur svo það kom varla að sök.

Lögin löguð og aðlöguð

Frá ráðherranum kemur hvorki samtal um náttúruvernd né við náttúruvernd - en um leið er í gangi náið samstarf og reglulegir vinnufundir með hagsmunaaðilum í orkugeiranum, jafnt í einka sem almenningseigu. Frá ráðherranum kemur líka krafa um einföldun regluverka svo hrinda megi risaframkvæmdum hraðar af stað. Og frá honum koma lagabreytingar til að draga stórlega úr lögformlegum kæruferlum, draga úr áhrifum samfélags á umhverfi. Lögin eru löguð að þörfum orkufyrirtækjanna svo þau sigri málaferlin fyrirfram. Þau eru líka aðlöguð að þörfum einkafyrirtækja góðvina. Neitunarvald landeigenda er afnumið og regluverkin öll einfölduð til að greiða leiðirnar að auðlindum þjóðar og náttúru komandi kynslóða. Það sjá allir að þessir málaflokkar fara alls ekki saman. Og það sáu þeir stjórnarherrar sem stofnuðu umhverfisráðuneytið árið 1990. Steingrímur Hermannsson var forsætisráðherra og fyrsti umhverfisráðherrann var Júlíus Sólnes.

Gegn misnotkun og spillingu

Júlíus rifjaði í vetur upp við Græna borðið að það hefði verið stórt leiðarljós við stofnun þessa ráðuneytis að það yrði að vera algjörlega sjálfstætt frá iðnaðar- og orkuráðuneyti. Þá þegar voru menn mjög meðvitaðir um að þessir málaflokkar væru andstæðir pólar og að þarna yrði að vera stórt lýðræðissamtal á milli en ekki einræði og eintal sálar. Það var gert til að draga úr líkum á spillingu og misnotkun valds. Þá skrifuðu ráðamenn niður hjá sér að þetta glænýja umhverfisráðuneyti mætti alls ekki vera á hendi sama stjórnmálaflokks og iðnaðar- og orkuráðuneyti - það gæfi auga leið. Og svo leið tíminn og tveimur árum síðar fæddist núverandi umhverfisráðherra. Og áfram leið tíminn.

Þrýstingur hagsmunahópa

Það var svo 2017-2021 sem VG hélt á ráðuneyti umhverfismála. Mummi var ráðherra og hagsmunaslagurinn varð glerharður um ótal málefni enda í gangi hratt vaxandi ásókn í náttúruauðlindir. Sjálfstæðisflokkurinn vann ötullega fyrir sína hefðbundnu hagsmunahópana og þrýstingurinn jókst. Bláa lónið þurfti þjóðlendur, einkageirinn varð að komast í orkuinnviði, til dæmis fyrir vatnsorku og vindorku. Sveitarfélögin neituðu að láta af hendi hálendið til þjóðarinnar vegna annarra hagsmunahópa og mun meira gekk á í ráðuneyti umhverfismála en þjóðin fékk að vita. Svo rann upp seinna kjörtímabil ríkisstjórnar Bjarna og Katrínar. Sjálfstæðisflokkur með stuðningi Framsóknar krafðist þess að fá ráðuneyti umhverfismála til þess að pakka því niður hjá orku- og iðnaðarráðuneyti. Það var að sjálfsögðu með vilja gert til að veikja rödd umhverfis- og náttúru, til að stöðva samtalið á milli ráðuneyta og greiða leiðir orkufyrirtækja að innviðum og auðlindum. Þessi gjörningur varð banamein VG. Kjósendur svöruðu fyrir sig. Við ráðuneytinu tók svo ráðherra sem gekk ekki mikið undan, auk þess sem mótstaða var fyrir hendi við ríkisstjórnarborðið frá VG svo skaðinn varð minni en ella á því kjörtímabili.

Eldjökulgömul hugmyndafræði

En svo tók núverandi ríkisstjórn við og í stað þess að leiðrétta þennan ofbeldisgjörning hagsmunagæslunnar og stofna aftur sjálfstætt umhverfis- loftslags og náttúrumálaráðuneyti með vísindi og framtíð að leiðarljósi þá tóku við nýir stjórnmálamenn með eldjökulgamla hagsmunapólitík. Þeir héldu sömu stefnu og íhaldið, en gáfu svo aldeilis í, og reka nú iðnaðar og efnahagsstefnu sem líkist mest hugmyndafræði sem tíðkaðist um miðja síðustu öld þegar fólk reykti í bönkum og sjónvarpið fór í sumarfrí. Trúin er ofsafengin á ótakmarkaðan vöxt. Stefnan er tekin á stjórnlausa orkuöflun erlendra einkafyrirtækja á móti gagnaverum eins og þau vilja og þurfa - og ekkert þak, engar hömlur, en náttúran er hlaðborð og nóg til frammi. Öllum markmiðum um velsældarhagkerfi var auk þess kastað í skjalageymslur þegar þessi ríkisstjórn tók við.

Botninn og viðspyrnan

Og hér stöndum við, allskonar fólk, og viljum samtal um náttúru við ráðherra sem er bara ráðherra orkumála. Við biðjum um samtal við yfirvaldið um vægð og vernd, samtal sem aldrei verður. Og við erum því miður ekki skapandi þjóð heldur oftast apandi og örlítil eftirlíking af stóru útlöndunum. Stefnan er alþjóðleg og hún er fáveldisstefna - ólígarkí kryddað pópúlisma sem almenningur bíður eftir líði hjá. Hvenær náum við botninum? spyrja svo margir. Ég heyri þessa spurningu um allt samfélag. Við hljótum að ná botninum að lokum og spyrna okkur upp sem samfélag á hjaranum, spyrna okkur upp sem manneskjur til móts við sjálfbærni og velsældarhagkerfi fyrir fjöldann og fyrir náttúru og plánetu. Við erum hluti af náttúru og lifum ekki af nema að við hægjum á vélum, finnum fyrir náttúru, verndum og endurheimtum lífríki og finnum leiðir til að lifa með vistkerfum af ást og virðingu, af þekkingu og skilningi. Við þurfum að þekkja válistana fyrir dýrin og plönturnar, listana sem lengjast svo hratt á milli ára. Börnin okkar þurfa að þekkja þessa lista og skilja og skynja mikilvægi þess að lífríki og vistkerfi lifi af. Og við þurfum ráðherra sem talar fyrir lífríki í fullri vinnu og af fullri alvöru. Þannig ráðherra þarf að stýra mikivægasta ráðuneyti allra ráðuneyta því umhverfismál hafa áhrif á alla aðra þætti stjórnsýslu og samfélags.

Gíslingin

Orkumálaráðherra talar af mikilli ástríðu og áfergju um alla sína gjörninga og virkar sem öflugur fagráðherra fyrir fólkið sitt í orkugeiranum. Ráðherrann talar um að höggva á hnúta og ryðja burtu hindrunum. Þar er hann að tala um náttúruvernd sem hnút og sem hindrun. Hann er líka að tala um heimafólk sem hefur aðra sýn. Það sér hver manneskja að þessir málaflokkar fara ekki saman. „Frumvarp sem lagt verður fram í haust mun gera það að verkum að einni helstu hindrun fyrirhugaðrar Hvalárvirkjunar í Ófeigsfirði í Árneshreppi verður rutt úr vegi, “ segir orkumálaráðherra. Á bak við hann liggur meðvitundarlítill náttúrumálaráðherra, keflaður og handjárnaður. Umhverfisráðuneytið er í gíslingu. Jájájá, dæsti ráðherra í lok myndbrotsins sem ég deildi. Það var mæðutónn í röddinni, fálæti, tómlæti, eins og þegar einhverjum er farið að leiðast samtalið, finnst það ómerkilegt og um ekki neitt. Og harmurinn stóri er svo að í rökkrinu á hliðarlínu stendur stjórnarandstaðan að stærstum hluta með grjóthörðustu gróðaplönin í lúkunum fyrir hönd hagsmunahópanna.

Sorgin

Samfylkingin dalar djúpt í skoðanakönnunum, ekki síst vegna þess að hún er að yfirgefa náttúruverndarfólkið sitt. Og hún er auðvitað líka að yfirgefa mannverndarstefnuna. Það væri risastórt skref inn í nútímann að aðskilja ráðuneyti umhverfis og orkumála og vinda ofan af nýlegum yfirgangi íhaldsins. Það væri líka gott fyrir laskaða ímynd. Í því byggi hugrekki og lærdómur að aðskilja þessi ráðuneyti, virða stofnsáttmála umhverfisráðuneytisins og leiðrétta mistök Bjarna, Katrínar og Guðlaugs. Það væri risastórt skref. Það er alltaf svo stórt og fallegt að viðurkenna mistök. Stjórnmálamenn mættu alveg gera meira af því. Við þurfum að ræða náttúruna af áhuga og næmni og af skilningi og kærleika. Hún á það inni. Náttúran hefur aldrei þurft jafn sárlega á eigin ráðherra og ráðuneyti að halda og nú. Náttúran á ekki skjól hjá stjórnmálaflokkum á Alþingi í dag. Hún á ekki ráðuneyti og engan ráðherra. Það er samfélagsleg sorg á þeim umbrotatímum vistkerfa og lífríkja sem við lifum.

Höfundur er rithöfundur og stjórnarmaður í Landvernd.