Meiri­hluti bíður eftir greiningu í meira en ár

Í Talnabrunni kemur fram að ríflega sjö prósent 9 og 10 ára drengja voru á biðlista eftir greiningu við lok síðasta árs.

Niðurstaða landlæknisembættisins er að á sama tíma hafi bið hjá barna- og unglingageðdeild Landspítala, BUGL, styst verulega og það bendi til tilfærslu á þjónustu fremur en að vandinn hafi minnkað.

Eina opinbera stofnunin sem sinnir mati

Geðheilsumiðstöð barna, GMB, er annars stigs geðheilbrigðisþjónusta sem heyrir undir Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. GMB tók til starfa árið 2022 en fyrir þann tíma fékk þessi hópur jafnan þjónustu hjá Þroska- og hegðunarstöð eða barna- og unglingageðdeild Landspítala (BUGL) ef um flóknari vanda var að ræða. GMB er nú eina opinbera stofnunin sem sinnir mati á börnum með eðlilegan vitsmunaþroska vegna gruns um ADHD og/eða einhverfu.

Í Talnabrunni embættisins er vísað í stöðuskýrslu heilbrigðisráðuneytisins sem kom út í nóvember á síðasta ári um umbreytingar í geðheilbrigðisþjónustu barna. Þar hafi komið fram í viðtölum við aðstandendur að langur biðtími væri vandamál í kerfinu. Embættið skoðaði það því sérstaklega fyrir talnabrunninn. Þar er fjallað um bið eftir þverfaglegu mati vegna gruns um athyglisbrest með ofvirkni (ADHD) og/eða einhverfu hjá Geðheilsumiðstöð barna (GMB).

Í Talnabrunni er bent á að umboðsmaður barna safnar saman árlega upplýsingum um bið barna eftir þjónustu og svo farið yfir hvaða ferli tekur við þegar grunur vaknar um að barn sé með geð- eða atferlisröskun.

Fyrsta skrefið sé oft að leikskóli/skóli vísi barninu í frumgreiningu hjá skólasálfræðingi sem vinnur á þjónustumiðstöð á vegum viðkomandi sveitarfélags. Sé niðurstaðan að vísa barni áfram fari sú vinna yfirleitt fram hjá GMB en hjá Ráðgjafar-og greiningarstöð sé grunur um víðtæka þroskaskerðingu. Þá geti fólk einnig leitað til sjálfstætt starfandi sérfræðinga en sú þjónusta er yfirleitt ekki niðurgreidd hjá Sjúkratryggingum, SÍ.

Greiningarferli eigi að hefjast innan þriggja mánaða

Í Talnabrunni kemur fram að í klínískum leiðbeiningum um greiningu á einhverfu frá 2021 sé gert ráð fyrir að greiningarferli hefjist innan þriggja mánaða frá því að tilvísun berst til GMB.

Bent er á að bæði Landlæknisembættið og Ríkisendurskoðun hafi árið 2022 tekið út þjónustu við börn á BUGL og geðheilbrigðisþjónustu og í kjölfarið hafi verið farið í umbætur á BUGL og skipulagi breytt. Það hafi leitt til umtalsverðrar fækkunar barna á biðlista. Í ágúst 2022 var 121 barn á biðlista eftir þjónustu hjá BUGL, í september 2025 hafði þeim fækkað í 35 og í janúar 2026 voru þau 37. Ekkert barnanna hafði þá beðið lengur en í 3 mánuði eftir þjónustu samkvæmt greiningu umboðsmanns barna.

Í Talnabrunni segir að samhliða þessari þróun hafi orðið veruleg aukning á biðlista eftir þjónustu hjá GMB, sem bendi til þess að vandinn hafi að einhverju leyti færst milli þjónustuaðila.

50 prósent aukning milli 2023 og 2025

Í Talnabrunni kemur fram að þróunin undanfarin ár sýni hraða og stöðuga aukningu í fjölda á biðlista GMB. Í september 2022 biðu 830 börn eftir þjónustu, en á einu ári tvöfaldaðist fjöldinn og haustið 2023 voru 1.662 börn á biðlista. Ári síðar var fjöldinn kominn yfir tvö þúsund og haustið 2025 biðu 2.498 börn samkvæmt tölum á vef umboðsmanns barna. Það jafngildir 50 prósenta aukningu milli áranna 2023 og 2025. Embætti landlæknis fékk upplýsingar um biðlista hjá GMB í árslok 2025. Þá beið 2.651 barn.

Þegar fjöldi barna á biðlista í árslok 2025 er reiknaður sem hlutfall af fjölda barna í hverjum fæðingarárgangi má sjá að drengir á biðlista eru almennt yngri en stúlkur. Í fæðingarárgöngum 2015 og 2016, þ.e. börn sem voru 9 og 10 ára í árslok 2025, voru 7,3-7,4 prósent drengja á landsvísu á biðlista samanborið við 4,6-5,0 prósent stúlkna.

Drengir á biðlista voru hlutfallslega fleiri en stúlkur í öllum árgöngum fram að elsta árgangi grunnskóla, þ.e. börn fædd árið 2010. Í fæðingarárgangi 2008 voru 3,9 prósent stúlkna og 2,3 prósent drengja á biðlista.

Þegar lögheimili barna á biðlista í árslok 2025 er skoðað sést að hlutfallslega voru flest börn frá heilbrigðisumdæmi Austurlands en langfæst frá Suðurnesjum. Börnum á Suðurnesjum sem sýna merki um ADHD er vísað til barnalæknis í nærumhverfinu eftir frumgreiningu í skólaþjónustu. Sá læknir lýkur greiningarferlinu sem virðist verða til þess að börn leita í umtalsvert minna mæli til GMB en börn sem eru búsett annars staðar.

Ellefu prósent beðið lengur en í þrjú ár

Ef litið er til þess hvers vegna börnin voru á biðlista má sjá að við árslok 2025 voru 1.254 börn á biðlista eftir mati vegna gruns um ADHD. Mörg þessara barna höfðu beðið lengi; 616 af 1.254 höfðu beðið lengur en í eitt ár eftir mati. 

Á sama tíma voru 740 börn á biðlista hjá greiningarteymi vegna gruns um einhverfu. Þar var einnig um langan biðtíma að ræða, en um tvö af hverjum þremur börnum höfðu beðið lengur en eitt ár. Tæp 11 prósent höfðu verið á biðlista í meira en 3 ár. Auk þess biðu 502 börn eftir mati vegna gruns um bæði ADHD og einhverfu. Í þeim hópi voru biðtímar sérstaklega langir; meira en helmingur barnanna (295 af 502) hafði beðið lengur en eitt ár eftir mati. Stærstur hluti þeirra hafði verið á biðlista í eitt til tvö ár.

Í Talnabrunni er svo vikið að stöðunni á Norðurlöndum og vísað í nýja skýrslu sem fjallar um geðheilsu barna og ungs fólks á Norðurlöndunum. Geðgreiningum hafi fjölgað mikið síðustu ár og þróunina megi skýra af samspili nokkurra þátta eins og aukinni meðvitund, minni fordómum, álagi í félagslegu umhverfi barna og betra aðgengi að greiningarferli.

Niðurstöður skýrslunnar eru samkvæmt Talnabrunni í samræmi við þróun sem opinberar stofnanir innan landanna hafa áður greint frá. Í Noregi hafi Lýðheilsustofnun (Folkehelseinstituttet) til að mynda bent á stöðuga aukningu í ADHD- og einhverfurófsgreiningum síðustu 10–15 ár og í Finnlandi sýna opinber gögn sambærilega þróun, einkum meðal drengja á grunnskólaaldri. Greiningum á einhverfurófi hefur jafnframt fjölgað víða.

Vandasamt að bera saman milli landa

Beinn samanburður á algengi geðvanda ungmenna milli landa er þó vandasamur, þar sem undirliggjandi gögn eru ekki alltaf sambærileg og í sumum tilvikum vantar til að mynda upplýsingar frá heilsugæslu. Þrátt fyrir það benda niðurstöður skýrslunnar til þess að geðgreiningar séu algengar á Íslandi og að ADHD-greiningar séu mun algengari hérlendis en á öðrum Norðurlöndum.

Í Talnabrunni segir að munurinn endurspeglist í notkun ADHD-lyfja á Íslandi en notkun þeirra hérlendis er margföld á við hin Norðurlöndin. Árið 2025 fengu tæplega 129 af hverjum 1.000 börnum afgreidd ADHD-lyf á Íslandi, 152 af hverjum 1.000 drengjum og 105 af hverjum 1.000 stúlkum.

Samanburður á tíðni einhverfurófsgreininga árið 2024 sýnir að hlutfallið á Íslandi (15,4) var hærra en í Finnlandi (10,5), Noregi (6,9) og Svíþjóð (9,8) en lægra en í Danmörku (18,8) og Færeyjum (27,0) (mynd 5). Þennan mun má að hluta skýra með ólíkri gagnaöflun og skráningu milli landa. Tölur frá Íslandi voru til að mynda fengnar úr samskiptaskrá heilsugæslu og innihalda þar með gögn frá sérhæfðri geðheilbrigðisþjónustu innan heilsugæslunnar, t.d. frá GMB og geðheilsuteymum, en önnur lönd notuðust að miklu leyti við gögn frá sjúkrahúsum eða úr sérhæfðri þjónustu.

Í umræðu í Talnabrunni kemur fram að vegna þess að ekki eru upplýsingar frá sjálfstætt starfandi einstaklingum með í tölunum sé líklega um vanmat að ræða. Styttri biðtími eftir öðrum teymum GMB geti gefið vísbendingar um að umtalsvert fleiri börn fái greiningu en meðferð hjá Geðheilsumiðstöð barna. Það geti til dæmis skýrst af því að börn fái meðferð á heilsugæslustöðvum eða hjá sjálfstætt starfandi sérfræðingum eða að meðferð sé afþökkuð.

Langur biðtími geti aukið líkur á að vandamál versni

„Langur biðtími eftir meðferð getur haft neikvæð áhrif á geðheilsu barna, aukið líkur á því að vandamál versni og getur auk þess leitt til aukinnar þarfar fyrir sérhæfðari og dýrari inngrip síðar. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin leggur áherslu á mikilvægi snemmtækrar íhlutunar til að draga úr alvarleika geðrænna einkenna og bæta langtímahorfur,“ segir í Talnabrunni og að OECD hafi sömuleiðis bent á að ríki sem fjárfesta í snemmtækri íhlutun í geðheilbrigðismálum barna dragi úr heildarkostnaði heilbrigðiskerfisins og auki lífsgæði notenda.

Biðtími sé á sama tíma margfalt lengri en almenn viðmið landlæknisembættisins um bið eftir heilbrigðisþjónustu segja til um. Þar segi að einstaklingur skuli komast í skoðun hjá sérfræðingi innan 30 daga og meðferð hjá sérfræðingi innan 90 daga frá greiningu. Embættið hefur ekki skilgreint biðtíma frekar eftir ákveðnum málaflokkum, s.s. börnum. Engin viðurlög eru fyrir hendi sé biðtími umfram viðmiðunarmörk.

Landlæknisembættið segir jákvætt að bið hafi styst hjá BUGL en þegar biðtími lengist svo mikið hjá GMB megi leiða líkur að því að hluti þeirra sem áður leituðu á BUGL fái nú þjónustu á GMB.

Verði að tryggja þjónustu í nærsamfélagi

Að lokum kemur fram í Talnabrunni að heilbrigðisráðuneytið vinni að breytingum á geðheilbrigðisþjónustu fyrir börn og ungmenni og hafi nýlega gefið út stöðuskýrslu um framgang verkefnisins. Embættið fagni því og telur mikilvægt að breytingar nái fljótt fram að ganga.

„Brýnt er að tryggja aðgengi að heilbrigðisþjónustu óháð búsetu. Hlutfallslega flest börn á biðlista hjá GMB eru frá Austurlandi og Norðurlandi. Þjónusta í nærumhverfi barns er æskileg og sparar ekki bara ferðatíma og ferðakostnað heldur getur stytt bið eftir ADHD-greiningu eins og tölur frá Suðurnesjum gefa til kynna. Að mati Embættis landlæknis er mikilvægt að heilbrigðisþjónustan hafi getu til þess að bregðast við breytingum sem verða á þjónustuþörf og sé sífellt að endurskoða þjónustuna með tilliti til þess, ekki bara hvað varðar ADHD og einhverfu sem hefur verið fjallað um hér, heldur allar geðraskanir barna,“ segir að lokum.