„Börn eiga aldrei að borga fyrir gjörðir for­eldra sinna“

Verði frumvarp dómsmálaráðherra samþykkt verður brottfararstöð fyrir útlendinga opnuð hér á landi. Allsherjar- og menntamálanefnd hefur metið frumvarpið og var til að mynda lögð til sú breyting að börn yrðu ekki vistuð í brottfararstöðinni. Þess í stað á að opna sérstakt fjölskylduúrræði.

„Þetta er auðvitað lokaúrræði í ferli sem að hefst á því að það er tekin endanleg ákvörðun hér á landi um að veita fjölskyldunum ekki hæli. Þær fara þá síðan í viðræður við lögregluna sem sér um brottvísanirnar og sýna ekki samstarfsvilja, uppfylla ekki þær kröfur sem eru settar,“ segir Víðir Reynisson, þingmaður Samfylkingarinnar og formaður allsherjar- og menntamálanefndar.

Í dag virkar kerfið þannig að ef vægari úrræði, líkt og tilkynningarskylda, dvöl á tilteknum stað og upptaka skilríkja, virka ekki eru foreldrarnir dæmdir í gæsluvarðhald á Hólmsheiði og börn í fóstur hjá Barnavernd.

Munurinn á þeirri áætlun og fyrirhuguðu frumvarpi sé að nú fái fjölskyldan að vera saman í lokuðu úrræði. Hafi úrræðið verið tekið til notkunar árið 2024 hafi níu fjölskyldur með átján börn verið vistaðar þar.

„Þetta á að vera annað heimilisfang [en brottfararstöðin] og mjög vel skilgreind sú aðstaða sem börnin eiga að hafa með fjölskyldunum sínum. Það er að segja fjölskyldurnar eiga að geta notið sinnar friðhelgi í íbúð, það á að vera tómstundaaðstaða, útileiksvæði og annað slíkt,“ segir Víðir.

„Þannig að við erum að reyna eins og við getum að koma til móts við þær athugasemdir og kröfur sem hafa komið fram í þessum dálitla ómöguleika sem birtist í þessari stöðu að fólk sem hingað hefur komið úr ömurlegum aðstæðum, leitað að hæli og fær ekki hæli hér og hefur ekki sýnst samstarfsvilja til að fara úr landi þá er þetta algjört lokaúrræði í löngu og mjög erfiðu ferli fyrir einstaklingana og þá sérstaklega börnin.“

Þurfi að finna aðrar lausnir

„Vinna nefndarinnar hefur snúist um aðstöðu barnanna en í grunninn er það sem við erum að segja að það eigi aldrei að ferlissvipta börn nema til að tryggja þeirra öryggi og annarra,“ segir Tótla Sæmundsdóttir, framkvæmdastjóri Barnaheilla.

„Börn eiga aldrei að borga fyrir gjörðir foreldra sinna. Þetta er fólk í ómögulegum aðstæðum eins og við vitum og fólk að flýja hræðilegar aðstæður.“

Hún segir það ekki í boði að aðskilja börn og foreldra né sé lausnin að fangelsa alla saman. Þess í stað þurfi að finna leiðir til þess að komast hjá því að frelsissvipta börn.

„Það er búið að benda á ótal lausnir sem er búið að skila til nefndarinnar. Flest mannréttindasamtök landsins, umboðsmaður barna, Mannréttindastofnun Íslands, það er ekki tilviljun að við séum á móti þessu,“ segir Tótla.

Talar frá hjartanu

Víðir segir að nefndin hafi fengið marga gesti, skoðað umsagnir og farið vel yfir málið. 

„Þetta er svona okkar niðurstaða, ef fjölskyldurnar eru saman þótt þær séu frelsissviptar og þær eru í eins góðri aðstöðu og hægt er þá er það besta lausnin sem við höfum eins og staðan er í dag,“ segir hann.

„Auðvitað vildum við öll miklu frekar hafa það þannig að við gætum tekið á móti þeim sem hingað koma og veitt þeim hæli og hugsað vel um þau en við erum í þessu samkomulagi og við erum í þessari samvinnu og við þurfum að vinna með það,“ bætir hann við og vísar þar í Schengen-samkomulagið.

Víðir segist samt sem áður þakklátur fyrir samtökin sem hafa með umsögnum sínum séð til þess að talsverðar breytingar hafa verið gerðar á frumvarpinu.

„Ég meina það frá hjarta mínu að við erum búin að skoða allar mögulegar leiðir sem eru í þessari vondu stöðu sem við erum í.“

Fleiri lausnir á planinu

Aðspurður út í breytta stefnu ríkisstjórnarflokkanna, sem börðust gegn slíkri miðstöð þegar Sjálfstæðisflokkurinn var með dómsmálaráðuneytið, segist Víðir ekki vita nákvæmlega hvað gekk á þar sem hann var ekki kominn á þing.

„Vonandi í framhaldinu tekst okkur að vinna fleiri lausnir, koma með fleiri vægari úrræði. Við höfum nefnt möguleikann á rafrænu eftirliti og öðru slíku sem þarf að skoða í framhaldinu og von okkar er að það verði þannig að eins og búið að vera á þessu ári, það hefur ekkert barn lent í þessu. Vonandi verður þetta úrræði bara aldrei nýtt,“ segir Víðir.

Tótla lagði þá til að unnið yrði strax með önnur úrræði í stað þess að opna rándýra fjölskyldufangelsismiðstöð.

 „Þetta er líka þessi aðskilnaður á því að fjölskyldur séu ekki lengur í brottfararstöðinni, þetta er sami lagabálkur þótt þú ætlir að hafa þau í mismunandi húsnæði. Eins og Grímur [Grímsson, þingmaður Viðreisnar] sagði ítrekað í ræðunum sínum á þinginu, þá var það stundum á annarri hæð, stundum sumarbústaður í einhverjum skógi,“ segir Tótla.

„Það er ekki heldur komið á hreint hvernig þetta á að líta út. Enn þá er verið að frelsissvipta börn og það er grundvallarbrot á barnaréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna og grunnrétti barna.“

Sé litið til barnaréttar skal alltaf gera það sem er barninu fyrir bestu.

„Við erum öll sammála um það að frelsissvipta börn sem hafa ekki unnið sér til saka er ekki barninu fyrir bestu.“

Víðir segir að vegna þessa sé verið að leita mögulegra leiða í afar erfiðri stöðu.

„Við erum kannski ekki komin á einhverja endastöð í því hvernig þetta verður en við erum að bregðast við þessu núna og þurfum að klára þetta verkefni núna en síðan er staðan í þessum máli að breytast og við getum aftur orðið í mjög erfiðri stöðu varðandi flóttamenn fljótlega þótt við séum í mjög góðri stöðu núna,“ segir Víðir.