Hverjir unnu þorska­stríðin?

Í tilefni þess að fimmtíu ár eru liðin frá lokum þorskastríðanna hafa tvær áhrifamiklar konur stigið fram með áþekkan boðskap. Heiðrún Lind Marteinsdóttir, framkvæmdastjóri Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi, skrifaði grein í Morgunblaðið þar sem hún rifjar upp baráttuna fyrir 200 mílna efnahagslögsögu og lýkur með áhrifamikilli setningu:

„Yfirráð yfir auðlindum sem barist var fyrir mega aldrei tapast.“

Fáeinum dögum síðar skrifaði Guðrún Hafsteinsdóttir, formaður Sjálfstæðisflokksins, grein í sama anda. Hún vitnar í Halldór Nellett, fyrrverandi háseta á varðskipinu Baldri, sem sagði í Morgunblaðinu:

„Við börðumst ekki til þess“ — að gefa réttinn frá sér síðar.

Báðar setja þær baráttuna í beint samhengi við yfirvofandi þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið. Boðskapurinn er sá sami hjá báðum: að aðild að ESB myndi þýða að Íslendingar tapi þeim auðlindum sem unnust í þorskastríðunum.

En spurningin sem hvorug greinin svarar er þessi: Hverjir hafa í reynd notið yfirráðanna sem unnust í þorskastríðunum?

Hvað gerðist eftir 1976?

Þorskastríðin þrjú, 1958, 1972 og 1975 til 1976, leiddu til þess að Bretland viðurkenndi 200 mílna efnahagslögsögu Íslands í júní 1976. Í kjölfarið hvarf breski togaraflotinn af Íslandsmiðum og íslensk útgerðarfélög tóku yfir veiðarnar sem áður höfðu verið á erlendum höndum.

Þetta var sigur.

En sigurinn varð ekki lengi sigur fyrir alla.

Strax árið 1983 var ljóst að íslenski flotinn hafði fyllt upp í það skarð sem breski togaraflotinn skildi eftir sig, og gott betur. Veiðiálagið var orðið svo mikið að fiskstofnar voru í hættu.

Tveimur árum síðar, árið 1985, voru sett lög um kvótakerfi: aflahlutdeildum var úthlutað til þeirra sem áttu skip og veiddu á árunum 1981 til 1983.

Þetta var grundvallarbreyting á eðli auðlindarinnar.

Fiskistofnarnir voru ekki lengur sameiginleg eign sem allir Íslendingar höfðu jafnan rétt til að nýta. Þeir voru orðnir að úthlutuðum réttindum til ákveðinna útgerðarfyrirtækja.

Árið 1991 voru reglur um framsal aflahlutdeilda lögfestar. Eftir það gátu kvótaréttindi gengið kaupum og sölum.

Niðurstaðan blasir við: þeir sem fengu kvóta gefins árið 1985, eða erfingjar þeirra, gátu selt hann á markaðsverði. Þeir sem vildu hætta gátu selt sín skip og kvóta og flutt til Spánar eða Tenerife. Þeir sem vildu stækka við sig gátu keypt upp aðra og safnað aflahlutdeildum.

Hverjir sigruðu?

Niðurstaðan er sú að sigurvegarar þorskastríðanna voru ekki íslenska þjóðin sem heild, heldur útgerðarmenn.

Þeir greiddu lítið sem ekkert fyrir aðgang að sameiginlegum auðlindum landsins og þegar framsalið var heimilað gátu þeir selt þennan aðgang sem væri hann þeirra eigin eign.

Tölurnar sýna þetta. Frá því að kvótakerfið var sett á hefur útgerðarfyrirtækjum fækkað úr nálægt 350 í innan við 50. Fimm til átta stærstu útgerðirnar fara nú með yfir 60 prósent af öllum aflaheimildum. Þrír stórir hluthafahópar, Samherji, Brim og Síldarvinnslan, ráða stærri hluta íslensks sjávarútvegs en margir hefðu talið hugsanlegt á tímum þorskastríðanna.

Veiðigjaldið, sem ríkið innheimtir af sjávarútveginum, hefur verið á bilinu 6 til 10 milljarðar króna á ári. Á sama tíma hafa útflutningstekjur sjávarútvegs verið um 350 milljarðar á ári. Hagnaður greinarinnar fyrir skatta hefur verið nálægt 50 milljörðum á ári.

Þjóðin, sem á auðlindina samkvæmt 1. grein laga um stjórn fiskveiða, fær því á bilinu tveggja til fjögurra prósenta hlutdeild í tekjum af sinni eigin sameign.

Til samanburðar tekur norska ríkið um 78 prósent í skatt af olíuhagnaði Equinor. Við förum með fiskinn eins og hann skipti landið jafnmiklu máli og olían skiptir Noregi, en innheimtum eins og um hreina einkaeign væri að ræða.

Þegar formaður Sjálfstæðisflokksins talar

Grein Guðrúnar Hafsteinsdóttur kallar á sérstaka athugun, því hún rifjar réttilega upp hlut Sjálfstæðisflokksins í landhelgisbaráttunni.

Bjarni Benediktsson eldri lýsti landhelgissamningnum 1961 sem einum merkasta stjórnmálasigri þjóðarinnar. Geir Hallgrímsson var forsætisráðherra þegar Bretar viðurkenndu 200 mílurnar árið 1976. Þetta er rétt og satt.

En þá vaknar óþægileg spurning sem Guðrún sleppir. Hver var við völd þegar þjóðin tapaði þessum sömu auðlindum?

Kvótakerfinu var komið á árið 1985. Þá sat fyrsta ráðuneyti Steingríms Hermannssonar (1983–1987), samsteypustjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks. Sjávarútvegsráðherra var Halldór Ásgrímsson.

Framsalið var lögfest 1991 í lögum sem Sjálfstæðisflokkurinn studdi og hefur varið allar götur síðan. Sami flokkur og fagnar nú sigri þjóðarinnar 1976 er flokkurinn sem stýrði afhendingu auðlindarinnar til örfárra útgerða á árunum sem fylgdu.

Þetta er kjarni mótsagnarinnar. Guðrún segir: „Við eigum ekki að setja forræði okkar yfir auðlindum þjóðarinnar á samningaborð.“

En forræði þjóðarinnar yfir fiskimiðunum var einmitt sett á samningaborð, innanlands, fyrir fjörutíu árum og afhent útgerðinni án endurgjalds. Það var ekki ESB sem gerði það. Það var Alþingi, með atbeina Sjálfstæðisflokksins.

Þegar þær segja „okkar“

Þegar Heiðrún Lind segir að „yfirráð yfir auðlindum sem barist var fyrir megi aldrei tapast“, þá er rétt að spyrja:

Hverra yfirráð?

Heiðrún er ekki sjómaður. Hún er framkvæmdastjóri hagsmunasamtaka stærstu útgerðarfyrirtækja landsins, Samherja, Brims, Síldarvinnslunnar og fleiri.

Þegar hún talar um „okkar auðlindir“ þá á hún ekki við þjóðina. Hún á við þá sem greiða laun hennar.

Þetta er mikilvæg greining á orðræðunni.

Í áratugi hefur SFS og forveri þess, LÍÚ, beitt sömu orðræðutækni: að setja samasemmerki milli hagsmuna útgerðarfyrirtækja og hagsmuna íslenskrar þjóðar.

„Sjávarútvegurinn“ er notaður sem ein heild, þar sem stórútgerðin og smábátasjómaðurinn eru sett í sömu fötu.

Smábátasjómenn eru þó þeir sem hafa misst lífsviðurværi sitt í kvótakerfinu, rétt eins og verkafólkið sem vann í fiskvinnslunum sem nú hafa lokað dyrum sínum.

Þessa sögu þekkir þjóðin vel.

Sjónvarpsþáttaröðin Verbúðin, sem sýnd var á RÚV veturinn 2021 til 2022 og náði methorfi, gerist einmitt á þessum árum, frá upphafi níunda áratugarins og fram yfir lögfestingu framsalsins.

Hún sýnir í dramatísku ljósi hvernig réttindin sem þjóðin barðist fyrir runnu til fárra, hvernig kvótabraskið hófst og hvernig heilu byggðirnar misstu fótfestuna þegar aflaheimildirnar voru seldar í burtu.

Verbúðin er ekki heimild í fræðilegum skilningi, en hún kveikti þjóðarumræðu vegna þess að Íslendingar könnuðust við söguna.

Hún er menningarlegt vitni um nákvæmlega það tímabil þegar sigur þorskastríðanna breyttist í tap fyrir venjulegt fólk.

Þorskastríðin voru sigur þjóðarinnar.

Kvótakerfið, eins og það er, er sigur útgerðarmanna á þjóðinni.

Hvað hefur þetta með ESB að gera?

Ef einhver heldur því fram að ESB-aðild myndi „færa fiskimiðin til Brussel“, þá er rétt að spyrja á móti: Hver á fiskimiðin í dag? Samkvæmt lögum á þjóðin þau. Samkvæmt raunverulegri nýtingu eiga örfáar fjölskyldur langstærstan hluta þeirra. Spurningin er ekki hvort fiskimiðin eigi að færast frá þjóðinni. Spurningin er hvort þjóðin eigi að fá meira til baka af því sem hún á í dag og hvort aðild að ESB sé ógn eða tækifæri í því samhengi.

Sameiginleg sjávarútvegsstefna ESB byggir á reglunni um relative stability þar sem sögulegar veiðiheimildir hverrar þjóðar haldast. Frá 2014 hefur stefnan einnig viðurkennt rétt strandríkja til strangari verndarráðstafana en sambandið sjálft setur. Möltu-undanþágan frá 2004 sýnir að lítil aðildarríki geta fengið sérlausnir um forgangsrétt í eigin lögsögu. Að halda því fram að aðild þýddi sjálfkrafa missi auðlindanna er einföldun sem stenst ekki þá lagalegu og pólitísku þróun sem orðið hefur innan ESB á síðustu tveimur áratugum.

En það mikilvægasta er þetta: Það er ekki ESB sem hefur tekið auðlindina frá þjóðinni. Það var Alþingi Íslendinga sem gerði það árið 1985 og 1991. Áhyggjur af því „hvað gerist ef einhver kemur og tekur fiskinn“ eru að mörgu leyti allt of seinar. Fiskurinn var tekinn fyrir fjörutíu árum.

Niðurlag

Heiðrún Lind og Guðrún Hafsteinsdóttir hafa rétt fyrir sér þegar þær segja að yfirráð yfir auðlindum sem barist var fyrir megi aldrei tapast.

En þær eiga ekki við þjóðina.

Þjóðin tapaði yfirráðum sínum yfir fiskimiðunum árið 1985, þegar þeim var úthlutað án endurgjalds til þáverandi útgerða, og aftur árið 1991, þegar framsalið var heimilað.

Þessi yfirráð hafa ekki snúið aftur til þjóðarinnar síðan.

Sá sigur sem þorskastríðin færðu þjóðinni var raunverulegur.

En hann var ekki varanlegur.

Þjóðaratkvæðagreiðslan 29. ágúst snýst ekki um hvort halda eigi þeim sigri.

Hún snýst um allt annað: hvort þjóðin vilji opna möguleikann á að ræða framhald viðræðna við Evrópusambandið.

Það er málflutningi þeirra Heiðrúnar og Guðrúnar í hag að hugtakið „þjóðin“ og hugtakið „útgerðarmenn“ séu rugluð saman.

En það er málflutningi þjóðarinnar í hag að halda þessu tvennu aðskildu.

Höfundur er ritstjóri Verðbólguvaktarinnar (verdbolga.net), sjálfstæðs fjölmiðils sem fylgist með verðlagi og stjórnvaldsmálum á Íslandi.