Auð­valdið, popúl­ismi, hesta­skeifan & ESB

Það er áhugavert að fylgjast með áherslum andstæðinga Evrópusambandsins á Íslandi. Hér má greina þrjá þætti sem eru vel þekkt stef. Í fyrsta lagi hefur baráttan einkennst af afstöðu áhrifamikillar valdaelítu. Í öðru lagi ber baráttan sýnileg einkenni popúlískrar aðferðafræði. Í þriðja lagi mátast hún vel við hestaskeifukenningu (e. Horseshoe theory) franska heimspekingsins Jean-Pierre Faye.

Elítukenningin, sem C. Wright Mills og G. William Domhoff settu fram á sjötta og sjöunda áratug síðustu aldar, gengur út frá því að raunveruleg völd í samfélaginu liggi hjá litlum, auðugum minnihluta. Valdaelítur skipa lykilstöður innan stórfyrirtækja, fjármálastofnana og hagsmunasamtaka atvinnulífsins. Kenningin varpar ljósi á hvernig þessi fámenni hópur nýtir fjármagn sitt til að verja hagsmuni og hafa áhrif á valdhafa. Í baráttunni hér á landi hafa einstakir stórir atvinnurekendur til lands, sjávar og í lofti lýst andstöðu sinni við inngöngu. Hagsmunasamtök þeirra hafa brugðist við sem nokkuð samstæð heild og nýtt áhrif sín til að verja óbreytt ástand og koma í veg fyrir kerfisbreytingar sem m.a. myndu fylgja upptöku evru. Fjölmiðlar í eigu þessara aðila hafa verið nýttir í sama tilgangi.

Fræðimaðurinn Jan-Werner Müller hefur bent á að eitt helsta einkenni popúlískra kosningabaráttna sé að forðast að ræða efnisatriði á málefnalegum grunni. Kosningabaráttan hér hefur að töluverðu leyti farið í að þyrla upp ryki, setja fram ásakanir um svikabrigsl og dreifa ótta og rangfærslum sem eru allt þekkt verkfæri samkvæmt Müller. Nýlegt dæmi um þessa nálgun er þegar formaður Heimssýnar kom sér í fréttir til að ræða um hópa innan sinna vébanda sem gætu hugsanlega beitt ofbeldi ef þjóðin samþykkti að fara í aðildarviðræður.

Franski heimspekingurinn Jean-Pierre Faye setti fram kenningu um að í stað þess að vera hvor á sínum enda beinnar línu í hinu pólitíska litrófi ættu pólitískar öfgar það til að líkjast hvor annarri og líkti kenningunni við hrossaskeifu. Algengustu tilbrigði þessa samruna birtast oft í mikilli áherslu á þjóðernishyggju, andstöðu við frjálslyndi og trú á einfaldari heimsmynd. Í þessari kosningabaráttu hafa ysta hægrið og rauðasta vinstrið beitt fyrir sér svipuðum rökum gegn aðild: að Ísland gefi fullveldið eftir að stórum hluta, missi auðlindir landsins og muni tilheyra óhagkvæmu myntsvæði.

Müller, J.-W. (2016). What is populism? University of Pennsylvania Press.

Faye, J.-P. (1972). Théorie du récit: Introduction aux langages totalitaires. Éditions du Seuil.

Domhoff, G. W. (1967). Who rules America? Prentice-Hall.

Mills, C. W. (1956). The power elite. Oxford University Press.

Höfundur er lektor í Háskólanum í Reykjavík og doktor í stefnumótun