Nei, gervigreindartónlist er ekki lýðræðisafl

Hvernig finnum við manneskjur tilgang í tilverunni? Oft er vísað í víxlverkun sem samanstendur annars vegar af eigin markmiðum í lífinu, eins og þegar við reynum að ná tökum á ákveðinni færni, og hins vegar af tengingu við eitthvað stærra samhengi, eitthvað æðra ef svo má orða. Á sviði tónlistar getur dæmi um þetta verið það að maður finnur merkingu við að bæði ná litlum sigrum í sinni eigin færni og samtímis fyllast lotningu fyrir mun betri flutningi annarra. Þetta er samspil á milli þess að hafa raunhæf markmið fyrir okkur sjálf og að sameinast fegurðinni sem liggur fyrir utan okkur, að rækta lítið blóm í garðinum en á sama tíma horfa dreymin upp til hinna óendanlegu stjörnuhimins.

Viðleitni getur talist vera grundvöllur sköpunarkrafts því hún ljær sköpunum okkar merkingu. Við dáumst að snilld helstu tónskálda og lagasmíða okkar ekki bara út af verkunum sjálfum heldur líka vegna þess að við skiljum og skynjum þá gríðarlega miklu vinnu sem liggur á bak við afreksturinn. Getur verið að margir séu uggandi yfir tónlist sem búin er til alfarið með gervigreind einmitt vegna þess að mannlega áreynslan á bak við góða list er ekki lengur til staðar? Þegar einstaklingur lætur vél galdra fram popplag eða jafnvel heila sinfóníu á örfáum augnablikum, sniðgengur hann þá ekki einmitt þá baráttu, þann efa og þá hægfara framvindu sem hefur skilgreint alla mannlega sköpun til þessa? Niðurstaðan birtist tafarlaust, oft furðu sannfærandi, en á sama tíma undarlega innantóm. Sköpunarferlið sjálft vantar og allt sem er eftir er merkingarlítil, einnota afurð.

Tónlist búin til með gervigreind er ekki bara einhver ný tækni sem er sambærileg við uppfinningu míkrafónsins eða trommuheilans. Jú, ég þekki söguna um hvernig það var púað á Bob Dylan þegar hann notaði rafmagnsgítar á þjóðlagahátíð á sjöunda áratugnum og að hljómsveitin Kraftwerk var gagnrýnd fyrir að nota ekkert nema hljóðgervla áratug síðar. Það er þó ekki sama fólkið sem setur spurningamerki við gervigreind í dag enda flest þeirra yfirleitt hrifin og spennt yfir nýrri tækni. Sagan hefur einnig sýnt okkur að rafmagnsgítarinn og hljóðgervillinn eru jafn krefjandi hljóðfæri að ná tökum á og fyrirrennarar þeirra. Alvöru færni á þeim var alls ekki sjálfgefin. Þess vegna stafar sameiginlegur kvíði fyrir gervigreind ekki af ótta við tæknina sjálfa, heldur af þeirri vitneskju að hún sé að taka frá okkur sjálfræði yfir eigin sköpun. Ef tilgangur mannsins er fólginn í gefandi baráttu við að bæta eigin færni þá er hætta á að gervigreindartónlist kippi algjörlega fótunum undan þeim tilgangi.

Kannski ættum við að líta á gervigreind sömu augum og samfélagsmiðla. Þótt þessir miðlar séu gagnlegir að mörgu leyti þá hefur hugsunarlaus notkun tilhneigingu til að grafa undan þeim tilgangi sem þeir áttu að þjóna. Þvert á loforð framleiðandans hefur

verið sýnt fram á að óteljandi klukkustundir á samfélagsmiðlum auka einmanaleika okkar frekar en að draga úr honum. Þessir vettvangar eru ekki hannaðir til að efla alvöru samskipti milli fólks heldur til að halda okkur límdum við skjáinn. Á sama hátt lofa forstjórar hjá OpenAI og Anthropic að gervigreindin muni efla getu og greind okkar notendanna en þróunin virðist frekar vera sú öfuga; með því að láta vélina sjá um erfið verkefni fyrir okkur glötum við hæfileikunum til að gera það sjálfir í framtíðinni. Rannsóknir hafa sýnt að nemendur sem skrifa ritgerðir að hluta til eða alfarið með gervigreind muna minna af því sem þeir hafa skrifað og finnst þeim vanta tengsl við það. Það er mjög líklegt að það sama eigi við um gervigreindartónlist.

Að sjálfsögðu er auðvelt að sjá freistinguna í þjónustu sem lofar skjótum árangri. Hvers vegna að eyða mörgum árum í tónlistarnám og þúsundum króna í hljóðfæri og æfingahúsnæði þegar gervigreindin gerir hverjum sem er kleift að gefa út margar plötur á mánuði í nánast hvaða stíl sem er? En þá verðum við aftur að spyrja okkur: af hverju erum við að skapa? Hvaða verðmæti eru fólgin í því að læra ákveðna list? Og þarf heimurinn virkilega um 75.000 ný gervigreindarlög á degi hverjum á streymisveitum? Hver á að hlusta á allt þetta ógrynni efnis sem gervigreindin býr til?

Stundum er talað um gervigreindina sem lýðræðisafl því núna getur tíu ára barn náð svipuðum árangri og reyndur lagasmiður þar sem þröskuldurinn fyrir tónlistarsköpun hefur lækkað til muna. Ég tel þetta hins vegar vera tálsýn. Ef fáein fyrirmæli eru allt sem þarf til að búa til lag, hvernig áttu þá að geta skarað fram úr þeim milljónum annarra einstaklinga sem nota sömu verkfærin? Sögulega séð eiga þeir sem eyða miklum tíma í að ná einstakri færni í lagasmíðum, hljóðfæraleik eða söng allavega einhvern möguleika á að brjótast í gegnum kliðinn og ná til fjölda fólks. Ef þessi færni er hætt að skipta máli mun það fyrst og fremst styrkja vald útgáfurisanna sem geta beitt miklu fjármagni og öflugri markaðssetningu í að koma sínum lögum á spilunarlista. Okkar framtíðar Laufey eða Of Monsters and Men muni eiga í meiri erfiðleikum að finna þá hlustendur sem eru svo mikilvægur stökkpallur í upphafi tónlistarferilsins.

Það er alltaf mikilvægt að staldra við til að sjá hvað ný tækni gerir við okkur, sérstaklega þegar hún flæðir inn í samfélagið á þeim ofurhraða og gervigreindin gerir í dag. Með örfáum undantekningum þá muni þjónustur á borð við Suno einungis draga úr verðmæti tónlistar. Ef gervigreindarforrit eru notuð til að svipta okkur sjálfræði í sköpunarferlinu, þá verðum við einfaldlega að berjast á móti þeirri þróun. Tónlist er meira virði en einhver söluvara; hún er mikilvægt listform og félagslegt fyrirbæri sem gegnir mikilvægu hlutverki í samfélagi okkar. Hún er einnig dýrmæt á persónulegu plani þar sem tónlistariðkun hefur jákvæð áhrif á hugarafl, minni og einbeitingu, svo eitthvað sé nefnt. Ég er alls ekki á móti skapandi notkun á gervigreind við listsköpun á borð við hið íslenska rannsóknarverkefni Intelligent Instruments Lab, en því miður er slík nálgun allt of sjaldgæf í dag. Þess vegna verðum við að tryggja að gervigreindin verði notuð sem framlenging á okkar eigin sköpunargáfu og ekki sem staðgengill hennar.

Höfundur er tónskáld og háskólakennari.