Heilabilun og sam­þætting þjónustu

Tíðni heilabilunar er talin vera um 2% hjá 65 ára fólki og tvöfaldast á hverjum fimm árum eftir það, fram undir nírætt þegar um þriðjungur er talin vera með heilabilun af einhverjum toga. Lífslíkur fram á efri ár hafa farið vaxandi um nokkurt skeið og er fjöldi fólks með heilabilunarsjúkdóma því ört vaxandi. Eins og staðan er í dag má gera ráð fyrir að þegar fólk greinist með heilabilun hafi hún verið byrjuð nokkru fyrr.

Meðal áhættuþátta í heilabilun er vanvirkni og félagsleg einangrun. Rannsóknir benda til að líkamleg og hugræn virkni hafi áhrif á bæði hugræna- og líkamlega getu fólks með byrjandi heilabilunarsjúkdóma og auki lífsgæði þeirra til muna. Einnig benda rannsóknir til að sérhæfð dagþjálfun fyrir fólk með heilabilun á miðlungs alvarlegu stigi auki lífsgæði þeirra, dragi úr álagi á aðstandendur og stuðli að bættum samskiptum innan fjölskyldu þeirra.

Sérhæfð þjálfun bæði fyrir þá sem greinast snemma á ævinni en einnig þá sem eldri eru, er því gríðarlega mikilvæg. Bæði þarf að grípa fólk þegar það greinist, veita fræðslu og stuðning til þeirra og fjölskyldunnar og hefja viðeigandi inngrip þegar við á. Meta þarf þjónustuþörf með gagnreyndum aðferðum, meta þörf fyrir endurhæfingu og þjálfun og setja slíkt af stað eins fljótt og hægt er. Það eykur líkur á að einstaklingurinn haldi sínu sjálfstæði sem lengst og lífsgæði séu sem mest.

Til að hámarka gæði þjónustu þarf hún að fara fram þar sem hennar er þörf, þegar hennar er þörf, vera sveigjanleg, endurmetin reglulega og aðlöguð að heilsu og breytilegum þörfum. Huga þarf að því sérstaklega að umönnun og álag lendi ekki fyrst og fremst á aðstandendum og að aðstandendur fái nauðsynlegan stuðning og ráðgjöf. Heilabilunarráðgjöf, sérhæfð dagþjálfun, hvíldarinnlagnir með auknum sveigjanleika og nýting velferðartækni heim getur skipt sköpum fyrir lífsgæði sjúklinga með heilabilun og aðstandenda þeirra.

Samþætting í þjónustu byggist á samvinnu og samhæfingu milli ábyrgðaraðila (ríkis og sveitarfélaga), fagfólks, hagsmunasamtaka og þjónustuþega. Samþætting á að tryggja samfellda þjónustu í samræmi við breytilegar þarfir einstaklinga, óháð því hvar þjónustan fer fram eða hver framkvæmir hana. Þannig á að koma í veg fyrir rof í þjónustu og tryggja að þjónusta sé hæfileg á hverjum tímapunkti.

Unnið er nú þegar að samþættingu í þjónustu við aldraða í nokkrum sveitarfélögum undir slagorðinu ,,Gott að eldest”. Að mínu mati er ekki eftir neinu að bíða hvað það verkefni varðar á Akureyri og mikilvægt að hefja þátttöku í því sem fyrst. Enda gerir verkefnið ráð fyrir að unnið sé í skrefum að því að full samþætta þjónustuna. Í sama anda ætti að vinna að samþættingu þjónustu við fólk með heilabilun og skylda sjúkdóma. Þannig stuðlum við sem samfélag að auknu öryggi og lífsgæðum og að fólk með heilabilun geti búið lengur heima ef það vill og getur, án þess að það lendi aðallega á þeirra nánustu.

Það er alveg ljóst að fólk sem greinist með heilabilun og þeirra aðstandendur þurfa strax eftir greiningu að fá sérhæfða ráðgjöf. Einnig er gríðarlega mikilvægt að fólk fái ráðgjöf og leiðbeiningar til að viðhalda virkni og hugrænni getu í framhaldinu. Þegar sjúkdómurinn ágerist þarf fólk svo að komast í sérhæfða dagþjálfun fyrir fólk með heilabilun og tengda sjúkdóma. Hvíldarinnlagnir þurfa að bjóðast og það þyrfti að vera hægt að stunda dagþjálfun samhliða slíkum innlögnum, ef þörf er á. Þetta þarf svo að samþætta þeirri þjónustu sem þarf heim, hvort sem hún er tímabundin eða til lengri tíma.

Samvinna sveitarfélaga og ríkis er grundvallaratriði hvað ofangreinda þjónustu varðar. Á landsbyggðinni er sérlega mikilvægt að fólk í sveitastjórnum sé í forustu fyrir samvinnu, og þrýsti á um samstarf við ríkisvaldið um samþættingu þjónustu við fólk með heilabilun og skylda sjúkdóma, sama á hvaða aldri þeir eru.

Við í Samfylkingunni lítum þannig á að samþætta þurfi faglega þjónustu bæði við aldraða almennt, aldraða með heilabilunarsjúkdóma en einnig fyrir vaxandi hóp yngra fólks sem greinist með heilabilun og skylda sjúkdóma. Við leggjum áherslu á sérhæfða ráðgjöf fyrir fólk með heilabilunarsjúkdóma og aðstandendur þeirra og að unnið verði markvisst að sérhæfðri þjálfun eins fljótt og auðið er.

Höfundur er sálfræðingur í geðheilsuteymi fullorðinna og starfar fyrir Alzheimersamtökin. Hún skipar 15. sætið á lista Samfylkingarinnar á Akureyri.