Röskun haf­strauma er þjóðaröryggis­mál

Það er fagnaðarefni að sjá aukna umfjöllun um hættuna á röskun veltihringrásar Atlantshafsins, AMOC. Um er að ræða mál sem snertir okkur öll, og sem ríkisstjórn Íslands hefur sett rækilega á dagskrá.

Að tillögu Jóhanns Páls Jóhannssonar umhverfis-, orku og loftslagsráðherra vísaði ríkisstjórnin málinu til þjóðaröryggisráðs í september 2025 svo það fái viðeigandi meðhöndlun og samhæfingu í stjórnkerfinu. Þá voru strax blikur á lofti miðað við nýjustu rannsóknir, og rannsóknir sem hafa komið fram í kjölfarið sýna að það er full ástæða til þess að líta á röskun hafstrauma sem ógn við öryggi Íslendinga.

Ráðherra gerði hættuna á röskun Atlantshafshringrásarinnar að aðalumræðuefni sínu á COP30 í nóvember sl. og tók málið upp við Antonio Guitterres, aðalritara Sameinuðu þjóðanna. Þar hitti ráðherra líka Johan Rockström, einn fremsta loftslagsvísindamann heims, og skrifuðu þeir í kjölfarið saman greinina,Loftslagsáhætta er öryggismál sem birtist á Vísi, vef Stjórnarráðisins og í Dagens Nyheter í Svíþjóð.

Málið vakti töluverða athygli, í erlendum fjölmiðlum.Reuters,CNN,Prospect Magazine, franska dagblaðiðLe Nouvel Obs fjölluðu um málið og blaðamaðurWashington Post sem gerði sér ferð hingað til Íslands til að hitta umhverfisráðherra og fjalla um viðbrögð Íslands, og áfram mætti telja. Raunar hefur ekkert mál orðið uppspretta jafna margra fjölmiðlafyrirspurna til umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins og þetta.

Erlendis hefur verið litið til viðbragða Íslands, og sú forysta sem Ísland hefur veitt við að setja málið í samhengi við öryggi fólks, samfélaga og framtíðarkynslóða hefur vakið verðskuldaða athygli. Þetta hefur leitt til spennandi samtala við fólk um allan heim - vísindastofnana, háskóla og annarra stjórnvalda um samvinnu og samstarf. Hér gerum við ekkert ein. Aalþjóðlegt samstarf er forsenda þess að við náum árangri.

Nýverið fór Jóhann Páll sérstaklega fram á að AMOC yrði sett á dagskrá á fundi umhverfisráðherra Norðurlandaráðs sem mun fara fram þann 6.-7. maí nk. í Köben. Norrænir vísindamenn hafa nýlega unnið greinargóða skýrslu um stöðu Norðurlandanna vegna AMOC og leggja til aðgerðir sem brýnt er að fylgt verði eftir. Samvinna og samstarf Norðurlandanna getur skipt sköpum máli fyrir framhald þessa máls og Ísland hefur tekið leiðandi stöðu í því samhengi. Í svörum finnska umhverfisráðherrans á finnska þinginu fyrir mánuði síðan, um AMOC, vísaði hún sérstaklega til samstarfs síns við Jóhann Pál vegna málsins.

Hér heima hafa fundir með fulltrúum almannavarna, vísindasamfélags, stjórnarráðsins og undirstofnana farið fram og nú er að hefja göngu sína stýrihópur þvert á stjórnkerfið til að formgera og samhæfa viðbrögð. Verið er að hraða gerð áhættu- og viðkvæmnimats, undirbúa stefnu um náttúruvá og síðast en ekki síst auka áherslu á árangursríkar aðgerðir sem draga úr losun – því samdráttur í losun er besta leiðin til að takmarka líkurnar á hruni AMOC.

Það er óhætt að taka undir með Ólafi Ragnari Grímssyni fyrrverandi forseta Íslands: við þurfum að tala meira og hærra um AMOC. Haustið 2024, á Arctic Circle, afhenti hópur vísindamanna opið bréf til norrænu ráðherranefndarinnar þar sem þau hvöttu til aðgerða. Í haust munum við nýta þann mikilvæga vettvang til þess að fjalla um málið. Það er ábyrgðarhluti að taka þessari ógn alvarlega og bregðast við henni af festu. Þar lætur ríkisstjórn Íslands sitt ekki eftir liggja.

Höfundur er aðstoðarmaður umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra.