Þegar lausnin er alltaf stofnun

Það er nokkuð í samfélagsumræðunni sem veldur mér sífellt meiri ónotum.

Við tölum æ oftar um lausnir í velferðar- og heilbrigðiskerfinu eins og þær felist fyrst og fremst í því að finna stofnun fyrir fólk – fyrir þau sem eldast, fyrir þau sem fæðast og fyrir þau sem þurfa á stuðningi að halda.

Getur ekki einhver annar stungið pela upp í Siggu litlu?

Getur ekki einhver annar séð um afa svo honum leiðist ekki?

Vegna þess að við þurfum að vinna svo mikið.

Af því að við erum svo upptekin.

Auðvitað er lífið margbreytilegt og aðstæður fólks ólíkar. Stundum er stofnanaþjónusta nauðsynleg, mikilvæg og lífsnauðsynleg. En þegar samfélagsumræðan fer að snúast um stofnanir sem sjálfgefna lausn – þá er ástæða til að staldra við.

Samfélag sem gleymir tengslunum milli kynslóða

Kannski er sorglegasti hluti þessarar umræðu sá að við gleymum stundum að tvö lífsskeið – bernska og öldrun – geta í raun styrkt hvort annað.

Í samfélagi þar sem við tryggjum að fólk eldist við betri heilsu, með færni, virkni og sjálfstæði, og þar sem við losnum við rótgróna aldursfordóma um að eldra fólk sé „ófært“, gætu afi og Sigga litla mjög líklega átt dýrmætan tíma saman.

Til þess þarf hins vegar samfélagslega stefnu sem styður fólk til að lifa virku lífi – ekki aðeins kerfi sem grípur inn þegar færni er farin að tapast.

Álag á heilbrigðiskerfið er einkenni stærra vandamáls

Staðan sem Félag bráðalækna hefur bent á í umræðu um álag á bráðamóttöku vekur djúpar áhyggjur. Þar er bent á alvarlegt álag og vonbrigði með stöðu mála – gagnrýni sem full ástæða er til að taka alvarlega. Heilbrigðiskerfið á ekki að starfa við slíkar aðstæður.

En þessi staða er jafnframt áminning um stærra kerfislegt vandamál.

Álag á spítala og bráðamóttökur verður ekki leyst til lengri tíma með því einu að byggja fleiri hjúkrunarheimili. Þau eru vissulega nauðsynleg og eiga að vera örugg og mannsæmandi úrræði fyrir þau sem á þeim þurfa að halda. Alþjóðleg stefnumótun í öldrunarfræðum bendir hins vegar skýrt á að þetta sé aðeins einn hluti lausnarinnar.

Forvarnir eru lykillinn að sjálfbærri þjónustu

Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin (WHO) leggur ríka áherslu á svokallaða heilbrigða öldrun, þar sem meginmarkmiðið er að styðja fólk til að viðhalda færni, sjálfstæði og þátttöku í samfélaginu eins lengi og kostur er. Þar er lögð áhersla á samþætta þjónustu, forvarnir og stuðning í nærumhverfi fólks.

Rannsóknir sýna að slík nálgun bætir lífsgæði einstaklinga, dregur úr álagi á heilbrigðiskerfið og getur seinkað þörf fyrir stofnanaþjónustu. Hún er jafnframt hagkvæmari fyrir samfélagið til lengri tíma.

Forvarnir snúast ekki eingöngu um líkamlega heilsu. Þær snúast einnig um andlega heilsu, félagsleg tengsl, tilgang og þátttöku í samfélaginu. Einmanaleiki, félagsleg einangrun og aldursfordómar hafa bein áhrif á heilsu og þjónustuþörf fólks.

Þess vegna þarf markvissa uppbyggingu á störfum þar sem fagfólk á borð við tómstunda- og félagsmálafræðinga, félagsráðgjafa, félagsfræðinga, sálfræðinga, lýðheilsufræðinga og annað samfélagsmiðað fagfólk vinnur með fólki áður en vandinn verður að heilbrigðisvanda.

Í störfum mínum hef ég lagt áherslu á að efla þátttöku, byggja upp tengsl milli kynslóða, vinna gegn einmanaleika og aldursfordómum og styðja fólk til að viðhalda virkni og sjálfstæði. Slík vinna er ekki aukaverkefni í velferðarkerfinu – hún er ein af lykilforsendum þess að kerfið ráði við framtíðina.

Framtíðarspurning velferðarsamfélagsins

Kannski þurfum við að færa umræðuna frá því hversu margar stofnanir við þurfum að byggja – yfir í það hvernig við byggjum samfélag þar sem færri þurfa á þeim að halda.

Það væri faglegt.

Það væri mannúðlegt.

Það væri nútímalegt.

Og líklega skynsamasta fjárfestingin fyrir samfélagið í heild sinni.

Höfundur eru kynslóðablandari og tómstunda- og félagsmálafræðingur.

Heimildir:

WHO – Ageing and Health

WHO – Integrated continuum of long term care.