Krist­rún og Mazzucato

Nýleg heimsókn hagfræðingsins Mariönu Mazzucato til landsins og samtal hennar við Kristrúnu Frostadóttur forsætisráðherra hefur hreyft við mörgum. Boðskapurinn byggðist á þessu: Kapítalisminn eins og við þekkjum hann er kominn í öngstræti. Hann étur upp náttúruauðlindir, dýpkar gjána á milli ríkra og fátækra og skortir þá framtíðarsýn sem þarf til að mæta stærstu áskorunum samtímans út frá samfélagslegum gildum. Mazzucato boðar nýja leið: Markmiðahagkerfið (e. Mission Economy).

Að móta markaðinn í þágu heildarinnar

Kjarni málsins er þessi: Ríkið á ekki að vera eins og björgunarsveit sem mætir aðeins á staðinn þegar markaðurinn bregst. Ríkið á að móta og skapa markaði með því að setja fram djarfar og skýrar áskoranir – líkt og þegar Bandaríkjamenn ákváðu að lenda manni á tunglinu. Með því að virkja alla krafta hagkerfisins í eina átt má leysa verkefni sem virðast óyfirstíganleg.

Þetta er nú ekki alveg jafn nýtt og sýnist í fyrstu: Gamlir sósíaldemókratar þekkja hugmyndafræðina um velferðarkerfi og það sem kallaðist að temja markaðinn og láta þjóna sér en ekki drottna með samfélagsleg gildi að leiðarljósi.

Og þetta með tunglskotið er ágætis myndlíking en ekki raunveruleg áætlun á jarðríki: Tunglskotið var fullfjármagnað verkfræðiafrek með 100% pólitískan stuðning og var skammtímaverkefni. Veruleiki stjórnmálanna er aldrei svo einfaldur með öllum sínum hagsmunaárekstrum og rammflæktum átakalínum. En það er ýmislegt í þessu hjá henni og ágætt að setja klassíska jafnaðarstefnu í nútímalegu samhengi við það sem vel hefur tekist, og eins hitt, það sem greinilega veldur okkur vandræðum. Eðlilegt að Kristrún líti í þessa átt.

Markmið en ekki sundurleit og hólfuð verkefni

Það sem ég fékk út úr fyrirlestri Mazzucato í Grósku var fyllra en það sem kemur fram í bók hennar Mission Economy. Til dæmis að hún leggur nú áherslu á að brjóta verkefni samfélagsins upp í ýmsa leiðangra sem hver hafi markmið – en ekki bara eina ferð sem tekur þetta allt í nefið. Hún er komin með borgaralega þátttöku inn í dæmið sem ekki var svo merkjanlegt áður og „virði” þess sem skapað er tilheyrir ekki bara auðmagninu heldur samfélaginu sem skóp forsendur fyrir verðmætasköpun (menntun, heilsa, umhverfi, vinnandi fólk o.s.frv.). Hún leggur til heildræna hugsun en ekki að brjóta tilfallandi verkefni stjórnmálanna upp í skyndilausnir, spretthópa, lokuð hólf án samskipta – og já, varla er það tilviljun að hún talar eins og Kristrún: Það hefur ekkert upp á sig að flytja inn fleira og fleira fólk til Íslands til að halda uppi fölskum tölum um „hagvöxt” sem í raun enginn er þegar nánar er að gáð. Eins og við gætum sagt: Íslenska leiðin eftir Hrun var að fjölga þrælum á galeiðunni og forsmá menntun og skapandi leiðir.

Menntasókn: Undirstaða framleiðni eða tóm orð?

En hér er hnífurinn sem stendur í kúnni. Til að svona markmiðahagkerfi takist þarf þekkingu og þar blasa við okkur alvarlegar staðreyndir. Samkvæmt skýrslum OECD um menntunarstig á Íslandi erum við talsvert á eftir sambærilegum ríkjum. Of stór hluti vinnuaflsins hefur aðeins lokið grunnskólaprófi í samanburði við aðrar þjóðir og okkur skortir fólk með tækni- og raunvísindamenntun. Þetta lága menntunarstig er stærsta fyrirstaða þess að við getum aukið framleiðni og verðmætasköpun. Án öflugrar menntasóknar munum við festast í því sem kalla má „galeiðu-hagkerfið“: Að fjölga sífellt vinnandi höndum í láglaunastörfum í stað þess að nýta

hugvitið til að skapa gæði. Menntun er ekki bara kostnaður; hún er forsenda þess að við hættum að byggja vöxt á fjölda fólks og sækjum á menningarlegum forsendum. Hagkerfi eins og okkar sem byggir svo mjög á sókn – og oft rányrkju á náttúruauðlindum – þarf að þroskast. Fyrsta verk Kristrúnar í nýrri atvinnustefnu sem tekur markmiðahagkerfið alvarlega er að ráðast í stórfellda menntasókn. Ekkert múður.

Sóun á tækifærum: Frá orku til skólamáltíða

Mazzucato nefnir dæmi þar sem Ísland getur náð árangri.

Orkuskipti með hreinorku. Ég nefni: Ef við hefðum sett okkur „markmið” árið 2015 um að rafvæða samgöngur á landi fyrir 2025 værum við búin að því og minnka útblástur og innflutning á jarðefnaeldsneyti upp á ca. 100 milljarða á ári. Þá er bara að drífa í þessu núna. Þetta er fínt markmið sem er auðvelt að ná.

Um Bláa hagkerfið segir Mazzucato: Ísland er í gullnum færum að innleiða hringrásarferla í öllu sem tengist sjávarútvegi og hafinu. En eins og martarðarkennt málþóf um smávægilega leiðréttingu á veiðigjöldum sýndi mega göfug ,,markmið” sín lítils gagnvart því sem Mazzucato og margir aðrir kalla hreðjatak (e. capture) sérhagsmuna.

Stafrænt fullveldi: Mazzucato hefur líklega misst af því að við erum í raun í gíslingu Microsoft og annarra tæknirisa með öll okkar helstu gögn og samskiptamiðla; þjóð sem getur verið sjálfri sér nóg um gagnaver og orkuflutninga á að setja sér markmið um stafrænt fullveldi. Eitt frábært markmið sem gengur þvert á margar „einingar“, geira og umsýslustig og varðar þjóðaröryggi og þjóðarhag.

Gjaldfrjálsar skólamáltíðir: Það gladdi mig sem gamlan skólamáltíðafrömuð að hún tók nánast orðrétt undir með okkur í félagsskapnum Aldin sem höfum reynt árangurslaust að koma þessu brotkennda verkefni yfir í markmiðasetningu. Ef þetta hefði verið skipulagt sem heildstæð „mission“, hefðum við tengt saman næringu barna, stuðning við sjálfbæra og vistvæna íslenska matvælaframleiðslu, umhverfisvernd, matarmenningu og félagslegan jöfnuð. Innleiðing þessa verkefnis var svo massívt klúður að mann verkjar. Enda dæmigerð skyndilausn til „að greiða fyrir kjarasamningum“ en engin heil hugsun, ekkert heildstætt markmið. Alveg einstaklega gott dæmi um það sem Mazzucato kallar „latar niðurgreiðslur“.

Húsnæði fyrir alla? Hreint, heilnæmt og á viðráðanlegu verði. Það væri aldeilis mission.

Tvö ný dæmi fyrir Kristrúnu og félaga

-Ætlum við virkilega að innleiða óreiðukennda, villta og galna vindorkustefnu í stað þess að setja okkur markmið? Heildstæð markmið um innlent eignarhald, raunverulegt vistmat á náttúruauðlindum sem undir liggja og afnema þann lata hugsunarhátt sem „hvetur til erlendra fjárfestinga“ án skuldbindinga um úreldingarsjóði, mengunarbætur, bankatryggingar gegn ótímabærum sýndargjaldþrotum til að flýja ábyrgð og fjármálatöfra til að komast hjá sköttum? Án heildstæðrar vistverndar? Hér er sannkölluð mission.

-Sjókvíaeldið er sama dæmi. Vistkerfanálgun á að vera grundvallaratriði sem tekur á þessum óþrifaiðnaði svo ekki sé talað um eldisdýravernd, bann við eiturhernaði í fjörðum, skilyrði um umhverfisvænan búnað og algjörlega tekið fyrir dýraníð sem viðskiptamódel. Það er af nógu að taka. Einmitt þegar enn eitt sérhagsmunafrumvarpið hefur lent í hreðjatökum eins og Mazzucato varar svo sterklega við.

Ójöfnuður og pólitískt valdrán

Við megum ekki vera blind á pólitískan raunveruleika. Á síðustu áratugum hefur ójöfnuður vaxið gríðarlega, hér heima og á heimsvísu. Ofurríkur minnihluti hefur ekki aðeins safnað efnahagslegum auði heldur hefur hann keypt sér pólitísk völd sem grafa undan hlutverki ríkisins og þeim íhlutunarmöguleikum sem Mazzucato talar um. Ef ríkið á að geta stýrt „tunglskoti“ verður það fyrst að endurheimta lýðræðislegt sjálfstæði sitt frá sérhagsmunum sem nota auð sinn til að hafa áhrif á löggjöf. Án uppgjörs við þessa valdasamþjöppun munu nýsköpunarverkefni ríkisins aðeins renna til þeirra sem þegar eiga allt.

Félagsleg verkefni hafa engan „endanlegan áfangastað“ eins og tunglið og eru háð stöðugum pólitískum ágreiningi sem engin hagfræðikenning getur eytt, ekki síst hér í landi sérhagsmuna- og auðlindafrekju.

Blindhæðin hjá Mazzucato

Að lokum er stóra myndin. Mazzucato talar um „grænan vöxt“ en við verðum að tala um raunverulega sjálfbærni. Mazzucato er frekar spör á hugleiðingar um þá staðreynd að við lifum í lokuðu kerfi á einni plánetu.Við Íslendingar lifum langt umfram sjálfbærni: Ef allir jarðarbúar væru eins og við þyrfti sex plánetur en ekki„bara” tæplega tvær eins og nú er. Það gengur ekki upp. Við þurfum að innleiða kenningar Kate Raworth um öruggt athafnarými (e. Doughnut economics) sem virðir þolmörk jarðar (e. Planetary Boundaries) og Johan Rockström og félagar hjá Potsdam-stofnuninni hafa dregið upp. Og fyrst og fremst innleiða kenningar Partha Dasgupta hjá Cambridge-háskóla sem útskýra að náttúrulegt auðmagn sé undirstaða og forsenda þess að byggja upp efnislegt og félagslegt auðmagn í því sem við köllum samfélag. Það er í góðu lagi að reyna að lagfæra villur nýklassísku hagfræðinnar og setja sitt sósíaldemókratíska mark á nýjar myndlíkingar en við komumst bara ekki hjá þessari staðreynd: Á síðustu 50 árum drápum við í mannkyni 70% af lifandi dýrum og plöntum á landi. Sjötta útrýmingin stendur enn sem hæst og býður ekki upp á framhald rányrkjukapítalismans. Gestalisti erlendra fræðimanna lengist hjá Kristrúnu en hún fær hrós fyrir að bjóða okkur upp úr músarholunni með Mazzucato.

Hagkerfið á að þjóna félagslegum þörfum okkar án þess að sprengja vistfræðilega skalann. Markmiðið má ekki vera „meira af öllu“, heldur „nóg fyrir alla“ innan þeirra marka sem jörðin setur.

Við þurfum nýjan samfélagssáttmála. Við þurfum ríkisvald sem þorir að setja stefnuna, menntakerfi sem styður við nýsköpun–og lýðræði sem stendur gegn ofurvaldi auðsins. Ef okkur tekst að tengja markmið um þessi efni við raunveruleikann um þolmörk jarðar, getum við breytt Íslandi í samfélag þar sem velsæld og náttúra fara saman. En til þess þurfum við meira en ný hugtök; við þurfum nýtt kerfi.

Höfundur er formaður Aldins, félags eldri borgara gegn loftslagsvá.

Eftirmáli:

Þessi grein er all löng, en á öðrum stað hef ég rætt og gagnrýnt Mazzucato og fleiri höfunda og birti hér stutta samantekt:

Mismunandi höfundar glíma við björgun plánetunnar á ólíkan hátt. Samlegðaráhrif finnum við til dæmis í skrifum Mazzucato um það verkefni okkar að breyta kapítalismanum. Mazzucato vill snúa aftur til þess fyrirkomulags þar sem hið opinbera ríki hafði hlutverki að gegna, ekki til að þjóna mörkuðum heldur til að stýra þeim í átt að sjálfbærum starfsháttum. Þetta kallar fram minningar um

„New Deal“ Roosevelts (sem minnir á Græna nýja samkomulagið hjá ESB) og bindur miklar vonir við stórt „tunglskotsverkefni“ sem miðar að því að bjarga kapítalismanum frá sjálfum sér og okkur um leið. Tillaga hennar er ef til vill raunhæfari en að vonast til þess að hægt sé að afnema kapítalismann. Hún virðist leggja til pólitíska endurhæfingu nýfrjálshyggjuríkisins með lýðræðislegum ferlum – sem aðrir gagnrýnir höfundar halda því fram að sé óframkvæmanlegt vegna þess að frjálslynda lýðræðiskerfið hafi náð endanlegum mörkum sínum. Kate Raworth leggur til svipaða björgunaraðgerð í kleinuhringjahagfræðinni (Doughnut economics) sem er að því er virðist raunhæf leið að hringrásarhagkerfi sem byggir á öruggu athafnasvæði fyrir mannkynið innan líkansins um þolmörk plánetunnar. Hún er engu að síður meðvituð um þá staðreynd að ríkustu lönd heims eru einmitt þau sem eru síst sjálfbær (samanber Ísland) og fara í raun gróflega yfir mörk á loftslags-/líffræðilegum fjölbreytileikakvarða. Ytri áhrif núverandi lífskjara okkar og hugsunarháttar setja nú rauða línu. Tæknilega séð er hringrásarhagkerfið framkvæmanlegt en er það pólitískt mögulegt í heimi sem er svo sundraður af ójöfnuði?

Sama gildir um tillögu Hönnuh Ritchie í „Not the End of the World“, þar sem hún sýnir hvernig tæknilegar lausnir geta sigrast á mörgum af núverandi umhverfisvandamálum okkar (eins og að veðja á meiri kjarnorku). Við erum hins vegar jarðtengd með því að bera tillögur hennar saman við rök Oliviu Lazard um að fjórða stig iðnvæðingarinnar, „grænvæðingin“, hafi alvarlega „blindu“ í gríðarlegri þörf sinni fyrir vinnslu sjaldgæfra efna með gífurlegum umhverfislegum og ofbeldisfullum pólitískum afleiðingum. Þessa sér stað um allan heim núna. Svo virðist sem með því að fallast á lausnir Ritchie séum við að fóðra skepnuna sem skapaði kreppuna. Líkön Mazzucato, Raworth og Ritchie styðja hvert annað og eru, í hagstæðu pólitísku andrúmslofti, einhver möguleiki – en aðeins að því gefnu að við skiljum illvíg samfélagsleg, umhverfisleg og hagræn flækjustig og hvernig þau virka. Í fræðilegum skrifum sjáum við nú vaxandi kröfu um „plánetustjórnun“ (e.planetary governance) sem tekur við af forræðisstöðu (neitunarvaldi) fullvalda þjóðríkja í tengslum við heimsskipanina. Þar eru tillögur eins og að þróa alþjóðlega umhverfisstofnun og byggja upp alþjóðlegan umhverfisdómstól með það að markmiði að styrkja alþjóðalög og aðrar stofnanaumbætur eða aðgerðir á háu stigi. Þetta virðist ekki sennilegt í núverandi pólitísku ástandi. Margir hallast að því að ríkjasambönd og samfélög borgara tengist framhjá hefðbundnum leiðum og skapi valkost við ofurvald ofbeldis í ýmsum myndum. Þess vegna var ávarp kanadíska forsætisráðherrans á Davos svo hressandi. Að lokum verðum við að sætta okkur við að tillögur eins og þessara fræðikvenna, sem virðast afar skynsamlegar, rökréttar og siðlegar, taka í raun og veru ekki á þeirri staðreynd að vandamálin sem þær fjalla um eru á háu flækjustigi í versta skilningi og ofbeldi sem lausn virðist ofaná núna í krafti gríðarlegs ójöfnuðar