Partíið er búið – allir þurfa að fóta sig í breyttum heimi

Þann 3. desember 2025 birtist grein í Klassekampen eftir norska hagfræðinginn Christian Anton Smedshaug. Þar lýsir hann sýn sinni á stöðu alþjóðamála – stöðu sem ekki er lengur hægt að tala um sem framtíðaráhættu, hún er þegar komin upp. Kína hefur á undanförnum áratugum byggt upp framleiðslu- og aðfangakerfi sem mótar verð, framboð og samkeppnisskilyrði um allan heim. Vesturlönd eru farin að finna fyrir afleiðingunum á öllum helstu sviðum iðnaðar og efnahags og hagkerfi þeirra þurfa að takast á við þetta með tilheyrandi sársauka.

Gömul viðmið snúast upp í andhverfu sína

Smedshaug dregur upp mynd af nýmerkantílísku hagkerfi þar sem Kína ver innlendan markað, niðurgreiðir framleiðslu, tryggir sér hráefni og heldur áfram að auka framleiðslugetu langt umfram eigin eftirspurn. Framleiðslan fer svo út á heimsmarkað á verði sem önnur ríki geta ekki keppt við. Þetta er ekki hefðbundin verðmyndun frjáls markaðar heldur markviss stefna stórveldis sem hefur breytt leikreglum alþjóðaviðskipta.

Vesturlönd byggðu lengi vel – og ekki síst síðustu tvo áratugi – á þeirri hugmynd að þessi þróun myndi þjóna þeim áfram: ódýr innflutningur, stöðug verðbólga og víðtæk alþjóðavæðing. Nú eru þessi gömlu viðmið farin að snúast upp í andhverfu sína.

Evrópa vaknar við vondan draum

Þýskaland sýnir að þetta er kerfislæg umbreyting, ekki tímabundin sveifla. Samtök þýska iðnaðarins, BDI, segja að landið standi nú frammi fyrir dýpstu efnahagslægð frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Þau spá því að iðnaðarframleiðsla dragist saman fjórða árið í röð og leggja áherslu á að um sé að ræða kerfisbundna hnignun.

Forseti samtakanna, Peter Leibinger, bendir á samverkandi þætti: orkukostnað sem dregur úr samkeppnishæfni, veika eftirspurn á lykilmörkuðum, aukna samkeppni frá Kína á sviðum þar sem Þýskaland hafði áður yfirburði og breyttar forsendur í alþjóðaviðskiptum. Gamla útflutnings- og iðnaðarmódelið sem var burðarás Evrópu áratugum saman stendur ekki lengur undir sér. Kína hefur tekið forystu á mörgum sviðum sem byggja á orkuskiptum á meðan kolavélar og bensínhreyflar gömlu stórveldanna hökta. Þetta er staðfesting á því sem Smedshaug lýsir: Vesturlönd eru ekki að nálgast vandann – hann er þegar skollinn á.

Ísland berskjaldað

Kerfisbreytingin sem Smedshaug lýsir birtist einnig á Íslandi og má þar taka tvö dæmi – ólík að eðli, en af sömu rót – og bæði hafa verið í fréttum síðustu mánuði.

Annars vegar stöðvaðist framleiðsla PCC BakkiSilicon, sem selur hreinan kísilmálm, vegna undirboðs frá Asíu og markaðsaðstæðna sem mótast af framleiðslustefnu Kína. Framleiðsla sem byggði á endurnýjanlegri orku og hágæða framleiðslutækni hefur einfaldlega ekki getað keppt við verð sem Kína heldur niðri með pólitískri stjórn og niðurgreiddri framleiðslu.

Kæra PCC um undirboðsinnflutning barst í júní, en nú – rúmum átta mánuðum síðar – hefur verið skipuð samráðsnefnd til að taka málið formlega til rannsóknar. Hún mun meta hvort innflutningur á kísilmálmi frá Kína á tímabilinu 1. janúar 2024 til 30. júní 2025 hafi falið í sér undirboð eða ríkisstyrki og hvort það hafi valdið tjóni. Aðgerðin er nauðsynleg, en það að hún hafi tekið átta mánuði í gang segir sína sögu um tregðuna við að horfast í augu við nýjan veruleika.

Hins vegar varð ELKEM á Grundartanga – sem framleiðir kísiljárn – fyrir beinum áhrifum af verndarráðstöfunum ESB sem tóku gildi í nóvember. Þessar ráðstafanir beinast í grunninn gegn kínverskri ofurframleiðslu, en ná samt yfir framleiðslu í EFTA-ríki sem er ekki aðili að sambandinu. Þetta er ekki rekstrarvandamál ELKEM heldur afleiðing þess að stærri ríki hafa þegar tekið upp eigin varnarreglur á sínum mörkuðum.

Saman sýna þessi tvö dæmi hvernig Ísland lendir inni í sömu kerfisbreytingu og Smedshaug lýsir: annars vegar með beinum undirboðum frá Kína, hins vegar með varnarviðbrögðum annarra ríkja sem mótast af sama vanda.

Bandaríkin bregðast hart við

Í þessu samhengi er gagnlegt að horfa einnig til Bandaríkjanna. Þar hefur þróunin verið hröð og á köflum dramatísk. Tollar á kínverskar vörur, styrkir til innlendra framleiðslugreina, tilfærsla fjárfestinga til heimamarkaðar og tilraun til að draga úr kerfisbundnum yfirburðum Kína í lykilaðfangakeðjum eru ekki frávik frá greiningu Smedshaug; þau eru framkvæmd hennar. Hvort sem slíkar aðgerðir heita „America First“ eða „strategic autonomy“ breytir engu um kjarnann: ríki eru að verja eigin iðnaðargrunn og aðlaga sig að nýjum veruleika.

Sameiginleg mynd Smedshaug, Þýskalands, Íslands og Bandaríkjanna er skýr: við búum ekki lengur í heimsviðskiptakerfi þar sem markaðurinn „leiðréttir sig sjálfur“. Kerfið sem byggði á ódýrum innfluttum vörum, stöðugum aðfangakeðjum og alþjóðavæðingu hefur breyst. Partíið er búið.

Hver er þá heimsmyndin?

Í staðinn er komið nýtt kerfi þar sem ríki verja eigin framleiðslu, eigin orkuöryggi og eigin atvinnugrunn – og gera það af nauðsyn, en ekki hugsjón. Ísland er ekki undanskilið. Við finnum þegar fyrir afleiðingunum og munum finna enn meira á næstu misserum.

Grein Smedshaug er því ekki spurning um hvað gæti gerst. Hún er lýsing á veruleika sem er þegar farinn að móta líf og störf fólks í Evrópu – og hér á Íslandi.

Augljóst er að endurskoða þarf stóriðjustefnu íslenskra stjórnvalda og raforkusamninga Landsvirkjunar við stóriðjufyrirtæki – ef stjórnvöld taka ekki frumkvæði í því nú munu þau neyðast til að gera það síðar þegar eitt stóriðjuver af öðru hættir starfsemi hér á landi.

Höfundur er hagfræðingur og í stjórn Heimssýnar.