Af­sala sér milljörðum í tekjur til að bak­tryggja losunar­skuld­bindingar

Jóhann Páll Jóhannsson, nýr umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, ákvað fyrir áramót að íslensk stjórnvöld ætluðu að halda áfram að nýta sér sveigjanleika í Evrópureglum sem heimila notkun á losunarheimildum stóriðju til þess að mæta skuldbindingum ríkisins. 

Íslensk stjórnvöld ákváðu árið 2019 að nýta sér sveigjanleikann fyrir fyrra tímabili Parísarsamkomulagsins 2020-2025 en ákvörðun ráðherra nú varðar seinna tímabilið 2026-2030.

Sveigjanleikinn þýðir að ef íslenskum stjórnvöldum mistekst að ná skuldbindingum sínum um samdrátt í svonefndri samfélagslosun gróðurhúsalofttegunda gagnvart Parísarsamkomulaginu og Evrópusambandinu geta þau nýtt losunarheimildir úr svonefndu ETS-viðskiptakerfi með losunarheimildir til þess að stemma af bókhaldið. Vegasamgöngur, landbúnaðar og sjávarútvegur eru á meðal þess sem fellur undir samfélagslosun.

ETS-viðskiptakerfið nær yfir losun frá stóriðju, alþjóðaflugi og siglingum. Íslensk stjórnvöld hafa haft umtalsverðar tekjur af sölu þeirra undanfarin ár.

Afsalað sér sjö milljörðum króna í tekjur nú þegar

Tveir sérfræðingar í loftslagsmálum benda á í aðsendri grein á Vísi að íslensk stjórnvöld hafi þegar afsalað sér um sjö milljörðum króna í tekjur af sölu ETS-heimilda með því að nýta sveigjanleikaákvæðið á fyrra tímabili Parísarsamkomulagsins. Þeir fjármunir hefðu getað nýst til fjármögnunar loftslagsaðgerða og stuðlað að samdrætti samfélagslosunar til framtíðar.

„Hvað réttlætir að nota þá ekki núna og njóta síðan ávinningsins til framtíðar í staðinn fyrir að fara of hægt í aðgerðir, meðal annars vegna þess að það eru ekki til nægir fjármunir, til þess að hafa borð fyrir báru seinna og vera með belti og axlabönd og taka enga sénsa á framúrkeyslu?“ segir Hrafnhildur Bragadóttir, annar höfundur greinarinnar í samtali við Vísi.

Þetta skjóti sérstaklega skökku við í ljósi loftslagsmarkmiða ríkisstjórnarflokkanna sem stefni á enn meiri samdrátt í losun en líklegt er að Ísland verði skuldbundið til í samfloti sínu með Evrópusambandinu og Noregi hvað varðar Parísarsamkomulagið.

„Ljóst er því að ákvörðun um nýtingu ETS-sveigjanleikans gengur í þveröfuga átt við stefnu þessara flokka, enda miðar hún sem fyrr segir að því að létta á þrýstingi um að draga úr samfélagslosun á Íslandi,“ skrifa þær Hrafnhildur og Birna Sigrún Hallsdóttir í grein sinni.

Lágmarka fjárhagsáhættu ríkisins

Þó að ekki sé hægt að selja þær ETS-heimildir sem stjórnvöld ákveða að taka frá á grundvelli sveigjanleikaákvæðisins segja þær Hrafnhildur og Birna Sigrún að hægt sé að nýta eða selja afgang af svonefndum landsheimildum Íslands síðar.

„Af þessu má helst draga þá ályktun að með áframhaldandi nýtingu sveigjanleikans sé verið að safna í eins konar varasjóð landsheimilda fyrir samfélagslosun Íslands á komandi árum. Slík nálgun gefur að okkar mati til kynna að nýr umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra hafi takmarkaða trú á þeim aðgerðum sem settar voru fram í aðgerðaáætlun í loftslagsmálum í tíð fyrri ríkisstjórnar,“ segir í grein þeirra.

Þegar ráðuneytið tilkynnti um ákvörðun ráðherra í síðustu viku var vísað til tillögu stýrihóps og að hún fæli í sér að fjárhagsáhætta ríkisins vegna losunar yrði lágmörkuð. Þrátt fyrir að stýrihópurinn hefði bent á að nýting sveigjanleikaákvæðisins hefði bein áhrif á fjármál ríkisins með tekjutapi gæti Ísland lent í þeirri stöðu að þurfa að kaupa losunarheimildir ef það nær ekki markmiðum sínum um samfélagslosun.

„Slíku fylgir umtalsverð óvissa, þar sem hvorki liggur fyrir mögulegt framboð né verð á slíkum losunarheimildum,“ sagði í tilkynningunni.

Íslensk stjórnvöld keyptu losunarheimildir af Slóvakíu fyrir 350 milljónir króna vegna þess að losun Íslands fór umfram heimildir Kýótó-bókunarinnar, forvera Parísarsamkomulagsins, árið 2023.