Í hvaða vit­leysu erum við stödd?

Þeir sem fylgjast eitthvað með skólamálum vita að reglugerð um nýja einkunnagjöf var hent á skólasamfélagið núna í haust án nauðsynlegra breytinga á gildandi aðalnámskrá sem við erum bundin af að vinna eftir. Skólasamfélagið á sem sagt að redda þessu fyrir vorið með einhverjum hætti og það á að vera skref í að gera allt miklu betra í skólamálum. Þetta á samkvæmt menntamálaráðherra m.a. að vera skref í að auka samræmingu í námi barna.

Ég ætla að vera svo djörf að segja að menntamálaráðherra gerir sér enga grein fyrir því hvað hún er í raun að fara fram á að skólasamfélagið framkvæmi. Eins og ég hef áður skrifað að þá er hér eins og svo oft áður verið að byrja á öfugum enda.

Fyrst þarf að breyta aðalnámskrá og svo á að setja upp kvarða sem passar fyrir þá aðalnámskrá sem við ætlum að vinna eftir í framtíðinni.

Við eigum ekki að vera í skyndilausnum eins og að halda að nýr kvarði breyti einhverju. Það þarf að fara í algjöra upptöku á aðalnámskrá og gera hana að vinnutæki sem hægt er að vinna eftir þar sem skólar geta séð hversu mikið á dýptina þeir eigi að fara í fögunum í grunnskólunum og hvar framhaldsskólinn taki við. Með gildandi aðalnámskrá mun misræmið á milli skóla verða viðvarandi með þessum galopnu hæfniviðmiðum sem segja ekkert til um þyngdarstig þess náms sem á að fara fram í grunnskólunum. Skólar hafa ekki einu sinni leiðbeinandi námsefni til að hjálpa sér að átta sig á hverjar hæfnikröfurnar eru.

Í gildandi aðalnámskrá er skilgreindur sá kvarði sem á að nota og það er A-D. Hann er samt sem áður meingallaður því þetta er kvarði þar sem A þýðir framúrskarandi, þ.e.a.s. nemandi er með hæfni umfram það sem farið er fram á að hann læri í skóla. Það eitt og sér er í rauninni mjög merkilegt því ef þið spáið í því að þá er í raun ekki hægt að segja að einhver sé með eitthvað umfram ef það er hvergi skilgreint hver grunnurinn er. Þetta er vandamálið sem við í skólunum stöndum frammi fyrir. Ekki hvaða skali er notaður. Þetta er stóra málið í þessu öllu saman.

Ég er nokkuð viss um að menntamálaráðherra heldur að með þessari breytingu á kvarða sé hún að endurvekja 1-10 kvarðann sem var við lýði þegar ég var í grunnskóla og nú verði allir hamingjusamir því hann skilji allir. En það er alls ekki það sem er að gerast því eftir sem áður þarf að fylgja gildandi aðalnámskrá og gamli 1-10 kvarðinn passar ekki við námsmatið sem er skilgreint þar.

Þannig núna er verið að vinna að því hjá MMS að troða kvarðanum 4-10 upp á skólakerfið í staðinn fyrir A-D. Haldnir eru reglulegir innleiðingarfundir sem áttu að vera nokkrir í upphafi skólaárs en núna þegar fólk er farið að átta sig á umfanginu þá stefnir í að fundirnir standi a.m.k. fram í desember.

Á meðan bíða nemendur 10. bekkjar og forráðamenn þeirra í óvissu því enginn veit almennilega hvernig námsmatinu verður háttað. Nú eru nemendur senn að ljúka sinni fyrstu námslotu og við sem erum á gólfinu vitum í raun ekki hvernig okkur ber að koma niðurstöðunum til þeirra um hvernig þeim gekk.

Námsmatskerfin eru síðan engan vegin tilbúin í þetta og enginn veit í raun hvenær nokkuð verður tilbúið. Að auki virðist sem það sé nokkur togstreita á milli MMS og Menntamálaráðuneytisins í þessari vinnu og nokkuð ljóst fyrir okkur skólafólkinu að þetta stefnir í algjört óefni ef við sem erum á gólfinu einhendum okkur ekki í að reyna að leysa þetta vandræðalega mál á einhvern hátt með ómældri aukavinnu sem ætti ekki að vera í okkar vinnulýsingu.

Ég er fyrst manna að viðurkenna að þörf er á breytingum í menntakerfinu og er birtingarmynd námsmats ein þeirra. Menntamálaráðherra hefur ekki rangt fyrir sér hvað það varðar. Það er búið að ríkja upplýsingaóreiða í námsmati nemenda frá því að gildandi námskrá tók gildi. Litaflóran í vitnisburði og hæfnikortin sem birtingarmynd vitnisburðar voru ekki heillaspor, að mínu mati, því fáir foreldrar náðu að skilja almennilega stöðuna hjá sínu barni út frá því námsmati. Ég er svo heppin að hafa ekki unnið í skóla sem tók þátt í þessari óreiðu heldur var kvarðinn A-D notaður með góðum árangri og nemendur skilja vel hvað liggur á bak við hann sem hafa verið með hann lengi.

Það hefði verið nær að vinna almennilega að útfærslu kvarðans A-D fyrir allt skólasamfélagið í staðinn fyrir að skipta um kvarða. Með góðri kynningu á kvarðanum A-D og einföldun á birtingu einkunna til nemenda og forráðamanna hefði mátt vinna á þessari óreiðu og þá hefðum við verið með kvarða sem passar við gildandi aðalnámskrá.

Að henda í kvarðann 1-10 sem endar svo í 4-10 kvarða er eitthvað sem er alls ekki að fara að skýra hlutina. Talnakvarðinn 1-10 er grunnurinn í öllu okkar kerfi. Tugakerfið er samofið öllu í okkar samfélagi og það verður ekki til þess að gera hlutina skiljanlegri að segja forráðamönnum að 7 þýði ekki 70% og 100% á prófi sé í sumum tilfellum 8 í einkunn.

Það er nefnilega þannig að í þessum nýja kvarða þá verður 4=D, 5=C, 6=C+, 7=B (hæfni náð), 8=B (hæfni náð og rúmlega það), 9=B+ (hæfni náð og eitthvað umfram) og 10=A (nemandi sýnir umframhæfni). Þannig ef það er verið að prófa eða meta efni þar sem ekki er sýnt fram á umframhæfni þá er ekki hægt að gefa hærri einkunn en 8. Þannig já, ég held að menntamálaráðherra hafi ekki hugmynd um hvaða rugli hún var að hrinda af stað með þessari illa hugsuðu breytingu sinni.

Það er lögbundin skylda að fylgja ríkjandi aðalnámskrá og því verður MMS á einhvern hátt að aðlaga ákvörðun ráðherra yfir á það námsmat sem er í gildi samkvæmt aðalnámskrá. Þannig er eins og alltaf verið að byrja á öfugum enda.

Hvet foreldra til að stappa niður fæti og mótmæla þessum vinnubrögðum.

Það er algjörlega ólíðandi gagnvart kennurum, nemendum og forráðamönnum þeirra að fara fram á það við skólasamfélagið að þessi breyting á skala sé framkvæmd í beinni útsendingu ef þannig má að orði komast. Það er nákvæmlega ekkert faglegt við það!

Það hefði verið nær að halda kerfinu óbreyttu í vetur þannig að nemendur og forráðamenn þeirra þyrftu ekki að upplifa þessa óvissu sem nú er í gangi en fara samt í þessa vinnu sem við erum í núna með MMS þannig þetta yrði tilbúið þegar þetta væri tekið í gagnið næsta haust og námsmatskerfin gætu þá líka birt matið sem þau geta ekki eins og staðan er núna. Það hefðu verið faglegri vinnubrögð!

Best hefði samt verið ef menntamálaráðherra hefði sleppt þessu kvarða rugli alveg og einbeitt sér frekar að því að láta alla skóla nota A-D kvarðann eins og aðalnámskrá gerir ráð fyrir, henda út litum og hæfnikortum sem birtingarmynd námsmats og draga þannig úr óreiðunni. Þannig hefði verið hægt að nýta tímann betur og fara strax af krafti í námskrárvinnu til að skilgreina hvert við erum að stefna í menntamálum, búa til langtíma menntastefnu, t.d. til 20 ára, og í þeirri vinnu myndi verða til aðalnámsskrá sem kennarar gætu nýtt sér í sínu starfi sem leiðbeinandi skjal um hvað eigi að kenna.

Þessi vinna í kringum kvarðann núna er sóun á vinnustundum allra sem að henni koma því það skilur enginn úrkynjaðan kvarða 4-10 því 10 er fast sem 100% í okkar lífi og 6 er 60%, þannig er það bara, og að ætlast til að hann sé eitthvað annað er bara fáránlegt!

Ef það á, á annað borð, að nota talnakvarða þá þarf hann að vera t.d. kvarðinn 4-11, þar sem 11 er þá umfram hæfni eða A í gamla kvarðanum. Fólk myndi skilja það því þá væri 100% ennþá 10 og 80% ennþá 8 í þeim mælingum á hæfni sem væru í gangi. Þann kvarða mætti hugsa út frá aðalnámskrá sem 4=D, 5=C, 6=C+, 7=B (lágmarkshæfni náð), 8 og 9 (hæfni betur náð), 10=B+ (allri grunnhæfni náð) og 11=A (umfram hæfni náð). Það hefði jafnvel verið heillaspor því ég held að kennarar myndu síður ofnota 11 eins og staðan er núna með A í lokamati nemenda, eða það er a.m.k. mín tilfinning. Eins hefur verið rætt um að kvarði upp í 12 eins og er notaður í Danmörku myndi mögulega henta hér líka eða a.m.k. eitthvað annað en 4-10!

Setja á % á vægi námsþátta í lokamati sem leið að samræmingu.

Eitt af því sem sagt var í vor var að í haust myndi MMS gefa út hvert vægi hæfniflokka greina ætti að vera í lokamati nemenda. Sem betur fer er það eitt af því sem er búið að bakka með því þó ég sé alveg sannfærð um að það sé gott mál að setja þetta vægi á, þá verður að hugsa það mál aðeins. Það hefði verið stórskrýtið ef starfsfólk MMS gæti án nokkurrar samvinnu við skólana sagt skólunum hvaða vægi þeir eigi að hafa í sínu námsmati. Þannig ég fagna því að ákveðið var í ár að fá fyrst upplýsingar frá skólunum um hvernig vægið hjá þeim er og vinna út frá því hvert samræmt vægi eigi að vera í framhaldinu hjá öllum skólum.

Hvað mun ráða því hvaða vægi verður sett?

En ég spyr mig samt: Hvað mun ráða því hvaða vægi verður sett? Hver er stefnan? Verður þetta einhverskonar „miðjumoðsstefna“ sem mun ráða, þ.e. einhverskonar meðaltalsleið farin? Eða verður sett einhver hugsun og metnaður í þetta og skoðað hvernig skólarnir gera þetta sem eru nú þegar að ná góðum árangri með nemendur sína? Erum við ekki í þessari vinnu til að færa menntamálin á aðeins hærra plan en þau eru á núna?

Hér verður nefnilega að vanda til verka. Þó PISA gefi okkur ekki nema takmarkaðar upplýsingar um hver staða okkar er vegna smæðar landsins, þar sem við verðum aldrei samanburðarhæf í þessari rannsókn vegna munarins á okkar þýði og annarra þjóða (ætla ekki að fara í frekari útskýringar á því hér), þá segir PISA okkur samt það að í samanburði við sjálfa okkur þá er okkur að fara meira aftur í þeim þáttum sem eru mældir í námi en öðrum þjóðum, þ.e.a.s. það virðist vera hnignun alls staðar en heldur meiri hjá okkur.

Það hefur ríkt stefnuleysi!

Í rauninni á það ekki að koma á óvart. Hér hefur ríkt stefnuleysi í menntamálum síðustu áratugi og hafa menntamál í tíðum síðustu ríkisstjórna verið óttalegt olnbogabarn ef þannig má að orði komast. Það þýðir ekkert fyrir ríkisstjórnir að neita því þar sem tölurnar tala sínu máli, t.d. þegar horft er á algjöra eyðimörk í námsefnisgerð á 21. öldinni. Fjármagnið sem fer í námsefnisgerð per nemanda hér á landi, sem ætti í raun að vera meira en hjá öðrum samanburðarþjóðum hlutfallslega, vegna þess hve dýrt það er per nemanda að framleiða námsefni í jafn litlu tungumálasamfélagi og Ísland er, er í raun brot af því fjármagni sem þjóðir sem við viljum bera okkur saman við eru að setja í námsefnisgerð per nemanda. Það eitt og sér er nægur rökstuðningur.

En hvað er það sem þarf að gera?

Það sem við þurfum að gera núna er að marka stefnuna og ekki bara frá ríkisstjórn til ríkisstjórnar heldur heildstæða langtíma stefnu með það að markmiði að hækka ránna þegar kemur að menntun barna og ungmenna. Það þarf að gera aðalnámsskrá sem fólkið á gólfinu getur unnið með og nýtt sér sem leiðarvísi í sínu starfi og fara svo, helst á morgun, í þjóðarátak í námsefnisgerð því gott námsefni sem fylgir áherslum námsskrár er besta leiðin til að tryggja að skólarnir séu nokkurn veginn að ganga í takt við þá menntastefnu sem á að vera í landinu.

Við þurfum að byrja á grunninum og vinna þetta þaðan, hætta öllum skyndilausnum eða geðþóttaákvörðunum misfróðra ráðherra um menntamál og stöðu þeirra. Við þurfum aðalnámskrá sem nýtist okkur sem erum á gólfinu. Við þurfum vel menntað fólk á gólfið til að vinna vinnuna. Við þurfum gögn til að styðja okkur og nemendur okkar í þeirri vinnu.

Þannig tökum við réttu skrefin í leið að betri menntun.

Höfundur er grunnskólakennari.