Fimm mínútur sem geta skipt sköpum í neyð

Snjallsímar í dag eru svo miklu meira en tæki til að hringja, senda skilaboð, taka myndir og rata um stræti erlendra stórborga. Við erum í raun með í vasanum öflugt öryggistæki sem getur hjálpað okkur að ná sambandi við neyðarþjónustu, komið staðsetningu okkar til 112 og geymt og gefið mikilvægar upplýsingar fyrir viðbragðsaðila. Nýjustu tækin geta jafnvel komið á neyðarsambandi um gervihnött þar sem ekkert farsímasamband er til staðar.

En til þess að þessir eiginleikar nýtist er nauðsynlegt að vita af þeim og í sumum tilfellum þarf að stilla þá fyrir fram svo þeir virki sem skyldi.

Þegar við hringjum í 112 getur síminn hjálpað til við að finna okkur

Snjallsímar geta nýtt svokallaða AML tækni (advanced mobile location) til að ákvarða staðsetningu þess sem hringir og senda hana til neyðarþjónustu. Til þess getur síminn meðal annars nýtt gervihnattastaðsetningu, WiFi og upplýsingar úr farsímakerfinu.

AML hefur verið innleitt á Íslandi og getur því hjálpað neyðarvörðum að staðsetja þann sem hringir. Þetta getur skipt miklu máli þegar hringt er neyðarsímtal þegar staðsetningarupplýsingar farnets eru ekki aðgengilegar eða fólk veit ekki nákvæmlega hvar það er, getur ekki lýst staðsetningu sinni eða getur af einhverjum ástæðum ekki tjáð sig.

Mikilvægt er þó að muna að staðsetningartækni er hjálpartæki en ekki trygging fyrir því að fullkomlega nákvæm staðsetning berist í öllum tilvikum. Ef við getum gefið neyðarverði upplýsingar um staðsetningu skal því alltaf gera það.

Í neyð á alltaf að reyna fyrst að hringja í 112, jafnvel þótt síminn sýni að ekkert eða slakt samband sé á kerfi viðkomandi farsímaþjónustuaðila.

Neyðarsímtöl njóta sérstöðu í farsímakerfum og síminn getur alla jafna komið neyðarsímtali á um annað tiltækt farsímakerfi, ef þörf er. Þess vegna á ekki að gefast upp á að reyna að hringja eingöngu vegna þess að hefðbundin þjónusta okkar fjarskiptafyrirtækis virðist ekki vera til staðar.

Neyðarsamband um gervihnött komið til Íslands

Árið 2026 varð mikilvæg breyting fyrir notendur ákveðinna Apple tækja á Íslandi. „Emergency SOS via satellite“ er nú í boði hér á landi.

Eigendur iPhone 14 eða nýrri, með iOS 26.4 eða nýrra, geta notað gervihnattatengingu til að senda neyðarskilaboð þegar hvorki farsímasamband né WiFi er tiltækt. Apple tilgreinir sérstaklega Ísland og neyðarnúmerið 112 meðal þeirra landa og númera sem þjónustan styður. Þessi möguleiki hefur verið í talsverðri notkun í sumar.

Þetta getur til dæmis skipt miklu máli fyrir fólk á ferð um hálendið eða önnur svæði þar sem farsímaþekja er takmörkuð.

Gervihnattasamband virkar þó öðruvísi en venjulegt farsímasamband. Notandinn þarf almennt að vera utandyra með gott útsýni til himins og sjóndeildarhrings og síminn leiðbeinir honum um hvernig beina eigi tækinu til að ná sambandi við gervihnött. Samskiptin við neyðarþjónustu fara síðan fram með textaskilaboðum.

Þegar samband hefur náðst geta meðal annars borist upplýsingar um staðsetningu, hæð yfir sjávarmáli, stöðu rafhlöðunnar og svör notandans við spurningum um neyðartilvikið. Ef notandinn hefur sett upp „Medical ID“ og neyðartengiliði og uppfærir þær upplýsingar eftir þörfum geta þær upplýsingar einnig nýst í neyðarferlinu.

Sambærileg neyðarvirkni um gervihnött er ekki sjálfkrafa til staðar í öllum nýjum snjallsímum og tekið skal fram að neyðarboð til 112 á Íslandi um gervihnött er ekki í boði í Android símum sem stendur.

Gervihnattasamband kemur heldur ekki í stað hefðbundins neyðarsímtals. Reynum alltaf fyrst að hringja í 112 í neyð.

Viðvaranir Almannavarna geta birst beint í símanum

Snjallsíminn getur einnig tekið á móti mikilvægum viðvörunum frá íslenskum stjórnvöldum. Almannavarnir geta sent neyðarviðvaranir með SMS til farsíma á afmörkuðu svæði þegar alvarleg hætta eða neyðarástand skapast eða er yfirvofandi. Skilaboðin eru þá send frá farsímasendum til síma á viðkomandi svæði. Mikilvægt er að slökkva ekki á möguleika á SMS sendingum.

Kosturinn við þessa tækni er að notandinn þarf ekki að hafa skráð sig sérstaklega fyrir þjónustunni eða hlaðið niður appi. Ef samhæfður og uppfærður sími er í gangi og innan þess svæðis sem viðvörunin nær til ætti hann að geta tekið við skilaboðunum.

Þetta getur til dæmis nýst þegar koma þarf áríðandi upplýsingum eða fyrirmælum hratt til fólks á ákveðnu hættusvæði.

Síminn getur jafnvel varað þig við jarðskjálfta

„Android earthquake alerts system“ er virkt á Íslandi. Kerfið nýtir hreyfiskynjara í Android símum til að greina jarðskjálfta og getur sent notendum á viðkomandi svæði viðvörun, stundum nokkrum sekúndum áður en skjálftinn finnst.

Google segir að viðvaranir geti borist vegna nálægra skjálfta af stærðinni 4,5 eða meira. Kerfið er sjálfgefið virkt á studdum Android símum en hægt er að athuga það undir „Safety & emergency“ og svo „Earthquake alerts“. WiFi eða farsímagögn þurfa að vera virk til að taka við viðvörun.

Greinarhöfundur fann ekki upplýsingar með afgerandi hætti um hvort „Enhanced safety alerts“ í Apple símum virki með álíka hætti á Íslandi þegar þessi grein er rituð.

Einnig er að finna í nýrri símum virkni sem greinir ef árekstur veður eða ef eigandi símans dettur. Þá hringir síminn neyðarsímtal sjálfkrafa.

Neyðarsímtal úr læstum síma

Við þurfum ekki að kunna PIN númer símans til að nota hann til að hringja neyðarsímtal. Bæði iPhone og Android símar gera notendum kleift að hringja neyðarsímtöl úr læstum síma. Það getur skipt máli ef einhver annar en eigandi símans þarf að kalla eftir hjálp.

Flestir nýlegir snjallsímar bjóða einnig upp á einhvers konar „Emergency SOS“ virkni sem hægt er að virkja hratt með hnöppum símans. Nákvæm framkvæmd er mismunandi eftir tegund og stillingum símans.

Það er góð hugmynd að kynna sér hvernig SOS virknin í eigin síma er virkjuð áður en neyð kemur upp. Ekki þarf að prófa hana með því að hringja í 112. Tökum okkur tíma til að kynna okkur leiðbeiningarnar fyrir símann og stillingarnar í rólegheitum.

Getur viðbragðsaðili fundið neyðartengiliðinn okkar?

iPhone býður upp á“ Medical ID“ og Android símar bjóða sambærilega möguleika á að skrá neyðarupplýsingar.

Þar er meðal annars hægt að skrá neyðartengiliði og mikilvægar heilsufarsupplýsingar ef vill. Hægt er að stilla þessar upplýsingar þannig að þær séu aðgengilegar úr læstum síma.

Það þýðir að ef við lendum til dæmis í slysi getur sá sem kemur fyrstur að eða viðbragðsaðili hugsanlega fundið upplýsingar um hvern eigi að hafa samband við án þess að þurfa að opna símann.

Þetta tekur aðeins örfáar mínútur að setja upp en getur reynst afar gagnlegt þegar mest á reynir.

112 appið - Íslensk leið til að óska eftir hjálp

Einnig er góð ástæða til að hafa 112 Neyðarlínu appið í símanum. Með appinu er hægt að hafa samband við 112 án þess að hringja. Skýrar valmyndir hjálpa notanda að lýsa því sem hefur gerst og síðan opnast textasamskipti við neyðarvörð.

Appið var fyrst búið til fyrir heyrnarskerta en nýtist að sjálfsögðu öllum sem hafa það rétt uppsett í sínum síma.

Þegar samband er komið á við neyðarvörð er staðsetning vettvangs send til Neyðarlínunnar ásamt þeim upplýsingum sem gefnar hafa verið um atvikið. Appið getur því verið sérstaklega gagnlegt þegar erfitt er að tala eða lýsa staðsetningu.

Þá er vert að geta þess að einnig er hægt að koma boðum til Neyðarlínunnar á vefnum www.112.is í gegnum netspjall 112.

Síminn ver líka gögnin okkar

Öryggiseiginleikar snjallsíma snúast ekki eingöngu um neyðartilvik. Nýlegir símar bjóða sífellt öflugri vörn gegn þjófnaði og óheimilum aðgangi. Lífkennaauðkenning með fingrafari eða andliti, dulkóðun gagna og möguleikar á að finna og fjarlæsa týndum síma eru nú orðnir hluti af grunnöryggi margra tækja.

Einnig er ástæða til að fara reglulega yfir hverjir hafa aðgang að staðsetningu okkar og hvaða öpp hafa heimild til að fylgjast með henni. Neyðarlínan bendir meðal annars á mikilvægi þess að nota öruggan skjálás og fara yfir staðsetningarheimildir forrita. Í iPhone má til dæmis nota“ Safety check“ til að skoða hvaða fólk og forrit hafa aðgang að upplýsingum og staðsetningu notandans.

5 mínútna öryggistékk á símanum

☑ 1. Uppfærum símann

Göngum úr skugga um að nýjasta útgáfa stýrikerfis sem í boði er fyrir tækið sé uppsett. Uppfærslur innihalda bæði öryggisviðbætur og nýja öryggiseiginleika.

☑ 2. Finnum Emergency SOS

Skoðum hvernig SOS virknin er ræst í okkar síma. Leitum að „Emergency SOS“ eða „Safety & emergency“ í stillingunum.

☑ 3. Skráum neyðartengilið

Setjum upp „Medical ID“ á Apple iPhone eða „Emergency information“ á Android og veljum hvaða upplýsingar mega sjást þegar síminn er læstur.

☑ 4. Förum yfir staðsetningarheimildir

Athugum hvaða öpp fá að sjá staðsetningu okkar og hvort við séum að deila henni með einhverjum öppum sem eiga ekki lengur að hafa aðgang.

☑ 5. Sækjum 112 appið

Appið býður aðra leið til að hafa samband við Neyðarlínuna og getur sent staðsetningu vettvangs þegar samband er komið á.

Aukaráð fyrir iPhone 14 eða nýrri: Ef síminn er með iOS 26.4 eða nýrra er gott að kynna sér „Emergency SOS via satellite“ og prófa æfingahaminn (Satellite connection demo) áður en haldið er á stað þar sem farsímasamband gæti verið takmarkað.

Öryggið byrjar áður en neyðin kemur upp

Snjallsíminn getur í dag gert ótrúlega margt til að auka öryggi okkar. Hann getur komið okkur í samband við 112, hjálpað neyðarþjónustu að finna okkur og geymt og gefið upplýsingar sem geta skipt máli þegar við getum sjálf ekki veitt þær.

En munum að tæknin er ekki óskeikul. Rafhlaða getur tæmst, sími skemmst og fjarskipta- eða gervihnattasamband verið óaðgengilegt.

Besta öryggistækið er því sími sem er uppfærður, hlaðinn og rétt stilltur sem og vel upplýstur eigandi. Og að lokum, gleymum ekki að skoða veðurspána, ef við erum á ferðinni. Góða ferð.

Höfundur er áhugamanneskja um stafrænt öryggi og samskiptastjóri hjá Fjarskiptastofu.