Þurfti að halda á­fram að vinna þrátt fyrir hættu­legt á­stand á með­göngu

Dagbjört varð ófrísk að syni sínum árið 2020 en þrátt fyrir meðgöngueitrun, háan blóðþrýsting, mikinn höfuðverk og sjóntruflanir sá hún sig tilneydda til að halda áfram að vinna vegna þess að heilbrigðistrygging hennar var tengd starfinu og starfsverndað leyfi takmarkað. 

Röð atburða leiddi síðan til þess að hún þurfti að snúa aftur til vinnu skömmu eftir að sonur hennar fæddist, og áður en hún hafði náð sér líkamlega eftir fæðinguna. Hún segir reynsluna hafa gjörbreytt sýn sinni á bandaríska kerfið.

Gengu í hjónaband eftir árskynni

Sagan af því hvernig Dagbjört endaði í Bandaríkjunum á sínum tíma er nokkuð óvenjuleg.

Árið 2013 var hún 19 ára og vann á kaffihúsi í Borgartúni. Þar kynntist hún bandarískri konu að nafni Karen, sem var á ferðalagi á Íslandi. Þær urðu vinkonur og nokkrum mánuðum síðar bauð Karen Dagbjörtu að koma til Washington-fylkis og búa hjá sér yfir sumarið. Dagbjört þáði boðið, hætti í vinnunni og keypti sér flugmiða.

Heima hjá Karen sá hún ljósmynd af ungum manni á ísskápnum og sagði að sér fyndist hann sætur. Maðurinn reyndist vera Ben Barringer, ættingi Karenar, sem starfaði í leyniþjónustu bandaríska sjóhersins. Fjölskylda hans reyndi að koma þeim saman og eftir nokkrar tilraunir hittust þau loks í afmælisveislu. Þau eyddu næstu tveimur vikum saman áður en Dagbjört sneri aftur til Íslands.

Sambandið hélt áfram í gegnum Facebook og Skype og þau urðu fljótt ástfangin og enduðu síðan á því að ganga í hjónaband í Bandaríkjunum árið 2014. Dagbjört flutti í kjölfarið vestur um haf. Hún þurfti síðan að bíða í tíu mánuði eftir atvinnuleyfi en þegar hún fékk loks að vinna hóf hún störf hjá Ikea, fór síðan í snyrtivörugeirann og vann sig hratt upp. Hún starfaði meðal annars hjá Bobbi Brown, Laura Mercier og Charlotte Tilbury áður en hún tók við stjórnunarstarfi hjá Target verslunarkeðjunni.

Fór í vinnuna með ljósblossa fyrir augunum

Árið 2020 varð Dagbjört ófrísk. Á þeim tíma var hún með með heilbrigðistryggingu í gegnum vinnuna hjá Target. Ben, eiginmaður hennar var einnig tryggður í gegnum hana, þar sem vinnuveitandi hans bauð ekki sambærilega tryggingu.

Að sögn Dagbjartar voru tæplega þúsund dollarar dregnir mánaðarlega af launum hennar vegna tryggingar þeirra beggja, en hún segir trygginguna þó aðeins hafa greitt hluta heilbrigðiskostnaðarins. Mikilvægast hafi verið að hún tryggði aðgang að þjónustu.

„Við vorum með of háar tekjur til að fá hjálp,“ segir hún. 

„En ef ég hefði misst vinnuna og við þurft að kaupa einkatryggingu hefði hún verið svo dýr að við hefðum misst húsið. Þannig að við vorum svona rekin út í horn.“ 

Þegar Dagbjört greindist síðan með meðgöngueitrun á 19. viku meðgöngunnar vildi læknir hennar að hún hætti að vinna og færi í rúmlegu. Það var að sögn Dagbjartar þó ekki raunhæfur kostur. Hún átti, að eigin sögn, rétt á tólf vikna starfsvernduðu leyfi, en hver hálfur dagur eða nokkrar klukkustundir sem hún þurfti frá vinnu vegna læknisheimsókna gengu á þann tíma. Hefði hún tekið allt leyfið strax þegar veikindin komu upp hefði það klárast áður en meðgöngunni lauk.

Hún hélt því áfram að mæta í vinnuna, með blóðþrýstingsmæli með sér, þrátt fyrir höfuðverk og sjóntruflanir. Nokkrum sinnum þurfti að flytja hana með sjúkrabíl frá vinnustaðnum á sjúkrahús.

Ég bara trúði ekki að fólk gæti leyft mér að fara í vinnuna, með blóðþrýsting sem var stórhættulegur, sjá ljós blossa fyrir augunum og vera með dúndrandi hausverk í marga mánuði.

60 tíma vinnuvika

Þegar Dagbjört var komin um 34 vikur á leið versnaði ástand hennar skyndilega. Hún fékk gríðarlegan höfuðverk, sjónin brást og hún kastaði upp. Á sjúkrahúsi mældist blóðþrýstingurinn 195/168.

Sonur hennar fæddist þegar hún var komin 34 vikur og fimm daga á leið og þurfti aðstoð við öndun og dvöl á vökudeild. Hann var þar í um tvær vikur og þurfti áfram náið eftirlit eftir að heim var komið. 

Dagbjört lýsir því hvernig hún þurfti að fylgjast náið með syni sínum á hverri nóttu.

„Ég lá uppi í rúmi og horfði á súrefnismettunina hans vakandi á nóttunni. Ég þurfti að mæla niður í hvert einasta gramm hvað hann borðaði og skrá allt.“

Á sama tíma var eigin líkami hennar enn að jafna sig eftir fæðinguna og hún glímdi áfram við meðgöngueitrun eftir barnsburð. Skömmu síðar var hún síðan komin aftur til vinnu. Hún lýsir því að hafa verið í bleyju vegna líkamlegs ástands eftir fæðinguna og með brjóstabólgu.

Tveimur mánuðum eftir fæðinguna missti eiginmaður hennar vinnuna þegar fyrirtækið sem hann starfaði hjá fór á hausinn í Covid-faraldrinum.

Dagbjört varð fyrirvinna fjölskyldunnar og segir að hún hafi unnið 50 til 60 tíma á viku.

„Ég var að reyna að vinna fyrir okkur, þekkti barnið mitt ekki neitt og sá hann aldrei. Ég man eiginlega eftir þessu í þoku.“

Hún segir þessa reynslu hafa haft mikil áhrif á tengsl hennar við soninn. Hún hafi verið svo lítið með honum að hún náði varla að kynnast honum, auk þess sem allur sá tími sem þau áttu saman einkenndist af ótta, þreytu og áhyggjum af heilsu hans.

Andlega fór Dagbjört einnig illa út úr tímanum eftir fæðinguna. Sex vikum eftir barnsburð lýsti hún fyrir lækni miklum dofa, skorti á tengingu við son sinn og stöðugum ágengum hugsunum um að eitthvað slæmt myndi koma fyrir hann. Hún segist meðal annars hafa séð fyrir sér slys þegar hún gekk fram hjá stiga.

Viðbrögð læknisins, að hennar sögn, voru að benda á að hún hefði sjálf viljað eignast barn.

„I am so sorry“

Dagbjört leitaði síðar eftir sálfræðiþjónustu í gegnum tryggingarnar en segir tryggingafélagið hafa hafnað greiðslu vegna þess hvernig læknirinn hafði orðað sjúkraskrána hennar.

„Ég var ekki að ná að tengjast stráknum mínum neitt og það er ótrúlega sárt og erfitt að hugsa til þess. Ég var rosalega dofin og fann ekki fyrir neinum tilfinningum, en var stöðugt með hugsanir um að hann myndi slasast.“

Þegar hún horfir til baka segist hún sjá að hún hafi verið að glíma við fæðingarþunglyndi og fæðingarkvíða. Á þeim tíma hafi hún hins vegar verið of föst í daglegu basli til að átta sig almennilega á stöðunni.

Hún vill þó gera skýran greinarmun á bandaríska kerfinu og fólkinu sem starfar innan þess. Hún segir lækna, ljósmæður og annað starfsfólk sem annaðist hana á meðgöngunni almennt upp til hópa hafa verið indælisfólk, sem hafi vitað af aðstæðum hennar og sýnt henni mikla samúð. Sérfræðilæknirinn hennar hafi til að mynda sest hjá henni þegar hún útskýrði hvers vegna hún gæti ekki farið í rúmlegu og einfaldlega sagt: „I'm so sorry.“

Ég held að ég hafi heyrt „I am so sorry“ svona hundrað sinnum á meðan ég var ólétt.

Féllu á milli þilja

Samanburðurinn við Ísland er Dagbjörtu hugleikinn. Hún segist ekki vilja halda því fram að íslenska kerfið sé fullkomið eða að auðvelt sé að lifa á Íslandi. Munurinn, að hennar mati, snýr fyrst og fremst að örygginu þegar eitthvað óvænt kemur upp.

Þetta gerðist allt af því að við féllum í þennan millitekjuhóp. Það er talað um „the middle class gap“ hérna úti.

Dagbjört segir að íslenskur bakgrunnur hennar hafi jafnvel gert henni erfiðara fyrir að átta sig á stöðunni í upphafi. Hún hafi tekið félagslegu öryggi sem sjálfsögðum hlut og átt erfitt með að trúa að valkostirnir væru í raun jafn takmarkaðir og þeir reyndust vera.

Sem fyrr segir starfaði Dagbjört lengi sem stjórnandi hjá Target verslunarkeðjunni, sem er stór vinnuveitandi í Bandaríkjunum. Þar hafi henni verið gert að fylgjast náið með vinnustundum starfsmanna svo þeir færu ekki yfir mörk sem gætu veitt þeim rétt á ákveðnum fríðindum, þar á meðal heilbrigðistryggingu. Hún bendir jafnframt á að ekki allir starfsmenn eigi kost á þeim tólf vikum sem hún sjálf gat nýtt.

„Ég var yfirmaður og mér var harðbannað að gefa fólki meira en ákveðinn fjölda tíma af því þá gæti það átt rétt á „benefits“. Ég fékk tölvupósta um að skera niður tímana hjá starfsmönnum áður en þeir myndu ná þeim rétti.“

Viðbrögðin bæði jákvæð og neikvæð

Dagbjört segir að þegar Bandaríkjamenn heyri hana bera saman bandaríska og íslenska velferðarkerfið séu fyrstu viðbrögðin stundum að spyrja hvers vegna hún hafi yfirhöfuð flutt til Bandaríkjanna.

„En ég flutti ekki til Bandaríkjanna með það plan að eignast barn og lenda í þessu, enda var ég bara tvítug.“

Fyrr í þessum mánuði birti hún færslu á TikTok þar sem hún sagði frá meðgöngunni og reynslu sinni af bandaríska kerfinu og fór myndskeiðið í mikla dreifingu. Hún segir yfir tvö þúsund athugasemdir hafa borist og að samkvæmt tölfræði miðilsins hafi langstærstur hluti áhorfenda verið Bandaríkjamenn.

Hún segir það hafa verið sérstaklega erfitt að lesa frásagnir bandarískra kvenna sem þurftu að snúa aftur til vinnu örfáum dögum eftir fæðingu, jafnvel á meðan fyrirburar þeirra voru enn á nýburagjörgæslu.

„Þær héldu að þetta væri bara eðlilegt af því þetta hafði komið fyrir þær,“ segir Dagbjört og bendir á að vandinn liggi fyrst og fremst í kerfi þar sem aðgangur að heilbrigðisþjónustu, atvinnuöryggi og möguleiki á að vera frá vinnu vegna veikinda eða barneigna geta verið nátengd.

Hún fékk þó einnig gagnrýni frá fólki sem taldi hana draga of dökka mynd af bandaríska kerfinu. Sumir bentu á að þeirra eigin reynsla hefði verið allt önnur og að aðstæður væru mismunandi eftir vinnuveitendum, tryggingum og fylkjum. Aðrir gengu lengra og spurðu hvers vegna hún teldi sig eiga að fá heilbrigðisþjónustu án þess að „vinna fyrir henni“.

Sumir gagnrýndu hana fyrir að segja að hún skildi ekki hvernig Bandaríkjamenn „leyfðu“ slíku heilbrigðis- og vinnumarkaðskerfi að viðgangast. 

Dagbjört svarar því með því að benda á að milljónir Bandaríkjamanna kjósi stjórnmálamenn sem styðji kerfið. Hún gagnrýnir einnig fólk sem er ósátt við kerfið en mætir ekki á kjörstað og telur að pólitískt sinnuleysi eigi þátt í því að viðhalda stöðunni.

Hún hafnar þeirri hugmynd að kerfið sé of stórt til að hægt sé að breyta því og vísar meðal annars til Frakka, Íra og Íslendinga sem dæmi um þjóðir sem hafi þrýst á stjórnvöld til breytinga.

Aftur heim til Íslands

Síðustu ár hafa fleiri áföll bæst við hjá fjölskyldunni. Þegar sonur Dagbjartar var tíu mánaða kviknaði í húsinu þeirra og það þurfti að endurbyggja. Síðar varð aftur stórt tjón þegar skólp flæddi um húsið og fór undir gólf og inn í veggi. Sonur þeirra hefur jafnframt glímt við þroskaseinkun og Dagbjört segir fjölskylduna hafa lent á löngum biðlistum eftir greiningu. Eftir að hún skipti um vinnu og þar með tryggingafélag hafi ferlið flækst enn frekar. Hjónin ákváðu að lokum að greiða sjálf fyrir þroska-, iðju- og talþjálfun sonar síns, sem Dagbjört segir hafa kostað meira á mánuði en húsnæðislánið þeirra.

Þau hjónin tóku ákvörðun um að flytja búferlum til Íslands og settu í kjölfarið húsið sitt á sölu. Þau koma til landsins í næsta mánuði og ætla að koma sér fyrir hér.

Dagbjört tekur fram að Bandaríkin hafi gefið henni tækifæri á sínum tíma, starfsframa og reynslu sem hún hefði ekki viljað missa af. Síðustu fimm ár hafi þó breytt því hvernig hún vill forgangsraða hlutunum.

Hún vill vera nær fjölskyldu sinni og hún vill að sonur hennar fái að kynnast ömmu og afa, fara í leikskóla, eignast vini og alast upp við minna álag.

„Ég er ekkert að búast við að allt verði fullkomið á Íslandi. En mig langar bara að lifa rólegra. Allir þessir stóru draumar um þetta stóra líf eru ekki inni í hausnum á mér lengur.“