Ást­kæra, yl­hýra, orð­ljóta málið… mitt

Ég fæ reglulega skammir fyrir að vera „orðljót.“ Held að orðið „píkuveldi“ sé það sem fer fyrir flestra brjóst. Mér finnst reyndar dálítið spaugilegt að í landi þar sem hálf þjóðin flykkist árlega í skrúðgöngur undir regnboga- og transfánum skuli fólk ekki þola að heyra eða sjá orðið „píka.”

Ekki eru nema rúm fjörutíu ár síðan íslenskar orðabækur skilgreindu fyrsta merkingarlið orðsins „píka“ sem „stúlka, vinnustúlka“ — og sérstaklega var tekið fram að orðið væri „oft notað í spaugi.”

Á meðan Morgunblaðið, elsti og íhaldssamasti fjölmiðill landsins, birti þessa mynd undir fyrirsögninni: „Stuð og stemning í Gleðigöngunni” þykir orðið „píka” vera svo gróft að margir fá fyrir brjóstið. Eða einhvern annan líkamshluta…

Ég hef einnig fengið löðrunga á handarbakið fyrir að vekja athygli á dæmum (ekki nafngreindum, engin ástæða til þess) sem sýna hve margir eru illa skrifandi á okkar ástkæra, ylhýra máli. Það er ekki aðeins vegna þess að ég er gömul nöldurskjóða að ég hef tekið eftir því að ótrúlegur fjöldi fólks getur varla stafað sig fram úr einföldustu setningum. Þetta er áfellisdómur yfir íslenska menntakerfinu — sem er auðvitað yfirgnæfandi kvenmannað.

Og þar með höfum við tekið U-beygju beint aftur inn í íslenska píkuveldið, þar sem konur eru 80–85% kennara í grunnskólum (og hlutfallið nálgast 94% í leikskólum) og yfir 90% nemenda í kennaranámi við Háskóla Íslands eru konur.

Ég læt ekki segja mér hvað ég má og má ekki segja. Mér finnst orðið píka ekki vera ljótt orð og enginn segir mér að ég megi ekki kalla Ísland „píkuveldi” (þó það – að Íslandi sé stjórnað af kvenfólki – sé í sjálfu sér dapurleg staðreynd sem hefur stefnt þjóðinni í voða).

En það sem mikilvægara er – við verðum að varðveita tungumálið okkar, íslenskuna, okkar dýrmæta sameiginlega arf. Þeir sem fylgjast með þróun málsins hljóta að hafa tekið eftir hvernig vókismi hefur smogið eins og eitraður snákur inn í málið. Alls kyns sýndaryrði og skrípyrði hafa ratað inn í íslenskar orðabækur undanfarna áratugi.

Þetta skiptir máli. Íslenskan er ekki eitthvert óþrjótandi heimstungumál sem láta má reka stjórnlaust fyrir straumi. Hún er móðurmál örfárra hundruð þúsunda manna. Samt hefur hún varðveist með svo undraverðum hætti að við getum enn, nærri átta öldum síðar, lesið texta Snorra Sturlusonar og skilið tungumál forfeðra okkar. Fáar þjóðir eiga slíkan menningararf.

Tungumálið er ekki bara tæki til að panta pítsu eða skrifa færslu á Facebook eða Instagram. Í því geymist saga okkar, hugsunarháttur, sjálfsmynd, skopskyn, ljóð, lög og sögur þjóðarinnar. Ef íslenskan verður fátækari, ónákvæmari og sífellt háðari ensku glötum við ekki aðeins orðum. Við slítum þræði sem legið hafa órofnir milli kynslóða í nærri þúsund ár.

Mér finnst stórkostlegt að hugsa til þess að geta enn lesið orð sem Snorri Sturluson skrifaði á þrettándu öld. Snorri er einn forfeðra minna — eins og ótal annarra Íslendinga — en það merkilegasta er ekki blóðskyldleikinn. Það er málskyldleikinn.

Átta hundruð ár skilja okkur að, en íslenskan tengir okkur enn saman.

Vonandi fyrirgefur Jónas Hallgrímsson mér fyrir að fá lánaða fyrstu línuna (leirburðurinn skrifast alfarið á undirritaða):

Ástkæra, ylhýra málið,

sem margar aldir geyma

orð okkar feðra og mæðra

í minningunum lifa.

Ég heyri í Snorra afa

úr átta alda fjarska:

„Fjársjóð málsins

ver þú hann um aldir ókomnar.“

Höfundur er fjölmiðlafræðingur.