Hver á fiskinn – og hvar verða verð­mætin til?

Sjávarútvegurinn er eitt af flóknustu og snúnustu atriðunum í umræðunni um mögulega aðild Íslands að Evrópusambandinu. Það er auðvelt að týnast í hugtökum eins og deilistofnum, veiðireynslu, landskvóta, eignarhaldi og samningsumboði.

En spurningarnar undir þessu öllu eru í raun einfaldar.

Fengju erlend skip að veiða íslenska fiskinn? Hver myndi semja um makrílinn og síldina? Gætum við áfram tryggt að verðmætin af auðlindinni verði til á Íslandi? Og hvers virði væri staða Íslands innan ESB sem stærsta fiskveiðiríki sambandsins?

Ég hef reynt að finna svör við þessum spurningum. Sum þeirra komu mér á óvart.

Ný álitsgerð þriggja lagaprófessora við Háskólann í Reykjavík bendir til þess að staðan sé ekki eins einföld og oft er látið í veðri vaka. Staðbundnir íslenskir stofnar virðast betur varðir en ég hafði sjálfur gert ráð fyrir. Deilistofnarnir eru flóknari, en þar skiptir máli að Ísland yrði mjög stór hagsmunaaðili innan ESB. Og þegar kemur að eignarhaldi finnst mér æ mikilvægara að spyrja ekki aðeins hver eigi fyrirtækin heldur hvar verðmætin verði til.

Ég myndi ekki styðja aðildarsamning sem tryggði ekki íslenska hagsmuni af fiskinum. En ég vil vita hvaða samning við getum fengið áður en við ákveðum að slíkur samningur sé ómögulegur.

Þorskurinn hverfur ekki til Spánar

Við aðild færi Ísland undir sameiginlega sjávarútvegsstefnu ESB og þar væri um raunverulegt framsal valds að ræða. ESB fer með vald yfir sameiginlegum reglum um vernd fiskistofna og myndi einnig semja fyrir hönd Íslands við önnur ríki um stofna sem ganga milli lögsagna.

Það eru gild rök þeirra sem vilja halda Íslandi utan sambandsins.

En af því leiðir ekki að spænsk eða frönsk skip fengju sjálfkrafa hlut í íslenska þorskstofninum.

Samkvæmt álitsgerð lagaprófessoranna byggist skipting veiðiheimilda innan ESB meðal annars á sögulegri veiðireynslu. Þar sem önnur ESB-ríki hafa ekki slíka veiðireynslu í staðbundnum íslenskum stofnum telja höfundarnir að að óbreyttu megi ætla að þau fengju ekki veiðiheimildir í þeim.

Ísland hefði jafnframt áfram vald yfir því hvernig íslenskum landskvóta væri skipt milli útgerða hér heima. Íslenska kvótakerfið hyrfi því ekki við aðild.

Það er mikilvægara atriði en mér finnst hafa komið fram í umræðunni.

Deilistofnarnir eru erfiðari

Makríll, síld og kolmunni eru annars eðlis. Þessir stofnar ganga milli lögsagna fleiri ríkja og um þá þarf að semja.

Í dag situr Ísland sjálft við samningaborðið gagnvart Noregi, Bretlandi, Færeyjum og öðrum strandríkjum. Við aðild færi það samningsumboð til ESB. Ísland myndi því missa sjálfstætt sæti við borðið.

Það er raunverulegt tap á sjálfstæðu ákvörðunarvaldi og það á ekki að fela.

En hitt þarf líka að skoða.

Árið 2024 veiddi íslenski flotinn rúmlega 994 þúsund tonn. Heildarafli allra 27 ESB-ríkjanna var um 3,2 milljónir tonna og Spánn, stærsta fiskveiðiríki sambandsins, var með um 670 þúsund tonn.

Hefði Ísland verið í ESB það ár hefði það verið stærsta fiskveiðiríki sambandsins miðað við aflamagn.

Það þýðir auðvitað ekki að Ísland myndi ráða sjávarútvegsstefnu ESB. En það væri heldur einkennilegt að ganga út frá því að stærsta fiskveiðiríki sambandsins hefði lítil áhrif þegar verið væri að semja um stofna sem skipta það ríki miklu meira máli en flest önnur.

Þarna er nýlegt danskt dæmi sérstaklega fróðlegt.

Í samningi ESB og Bretlands um sandsíli fyrir árið 2026 féllu meira en 96 prósent af kvóta ESB í hlut Danmerkur. Formlega var þetta samningur milli ESB og Bretlands. Í raun voru dönsku hagsmunirnir langstærsti hluti málsins.

Það þýðir ekki að Danir ráði samningsstöðu ESB. Það sýnir hins vegar hvernig kerfið virkar þegar eitt ríki á langmest undir í ákveðnum stofni. Framkvæmdastjórn ESB leiðir samningaviðræðurnar, en samningsstaðan verður ekki til í tómarúmi. Ráðherrar aðildarríkjanna koma að mótun hennar, fylgjast með samningum, og ráðið samþykkir niðurstöðuna.

Ef Ísland ætti langstærstan hluta hagsmunanna í ákveðnum Norður-Atlantshafsstofnum væri erfitt að líta svo á að íslensk sjónarmið væru þar aukaatriði.

Brexit breytti stöðunni

Þegar Ísland sótti síðast um aðild var Bretland enn í ESB og eitt stærsta fiskveiðiríki sambandsins á Norður-Atlantshafi. Nú sitja Bretar hinum megin við samningaborðið.

Noregur er utan ESB. Færeyjar og Grænland líka.

Íslensk efnahagslögsaga liggur því nú hvergi að lögsögu annars ESB-ríkis.

Það myndi gefa Íslandi allt aðra stöðu innan sambandsins en það hefði haft fyrir fimmtán árum. Við yrðum ekki bara stór fiskveiðiþjóð að aflamagni heldur strandríki með mjög sérstaka hagsmuni gagnvart ríkjum utan ESB.

Þess vegna finnst mér of einfalt að segja aðeins að Ísland myndi missa samningsumboðið um deilistofna. Það er rétt, en það segir ekki alla söguna. Við myndum skipta sjálfstæðu samningsumboði fyrir stöðu mjög stórs hagsmunaaðila innan miklu stærri heildar.

Hvor staðan er betri er ekki sjálfgefið.

Það er einmitt eitt af því sem ég vil fá reynt í viðræðum.

Hvar verða verðmætin til?

Síðan kemur eignarhaldið og þar held ég að umræðan fari stundum út á villigötur.

Ísland hefur í dag sérstaka undanþágu í EES-samningnum sem gerir okkur kleift að halda takmörkunum á erlendu eignarhaldi í sjávarútvegi. Sú undanþága flyst ekki sjálfkrafa með inn í ESB. Um hana eða aðra sambærilega lausn þyrfti að semja.

Það er mikilvægt.

En mér finnst líka rétt að spyrja aðeins stærri spurningar: Hvað viljum við í raun verja?

Ég hef reynslu af því að koma að stofnun fyrirtækis á Írlandi. Þar sá ég hvernig Írar hugsa um þetta. Það er ekki nóg að stofna fyrirtæki, skrá það þar og setja írskt heimilisfang á bréfsefnið. Ef fyrirtæki vill njóta ákveðins opinbers stuðnings þarf raunveruleg starfsemi að vera í landinu, stjórnendur að vera þar og störf og verðmætasköpun að skila sér inn í írskt samfélag.

Írar passa upp á sitt.

Svipuð hugsun kemur fram í fiskveiðireglum þeirra. Þar er hægt að horfa til þess hvað starfsemin skilur eftir sig í landinu, svo sem landana, starfa, þjónustukaupa og skatttekna.

Mér finnst þetta vera skynsamleg leið til að hugsa um íslenska sjávarútveginn líka.

Það sem skiptir mestu máli er að fiskurinn haldi áfram að skapa störf, tekjur, þekkingu, fjárfestingu og framtíð hér á landi.

Álitsgerð lagaprófessoranna bendir jafnframt á að ESB-rétturinn viðurkenni svokölluð raunveruleg efnahagsleg tengsl. Það þýðir, í einföldu máli, að heimilt getur verið að gera kröfur sem tryggja að nýting landskvóta skili efnahagslegum ávinningi til landsins sem úthlutar kvótanum til útgerða.

Þarna finnst mér vera mikilvægur samningspunktur fyrir Ísland.

Meira en bara veiðiheimildir

Tollahliðin hefur líka fengið lítið pláss í umræðunni. Sjávarafurðir eru ekki að fullu inni á innri markaði EES. Margar íslenskar afurðir njóta góðs markaðsaðgangs, en sumar bera enn tolla eða fara inn samkvæmt tollkvótum. Við fulla aðild hyrfu þessir tollar í viðskiptum innan ESB.

Kannski vega yfirráðin yfir fiskveiðunum miklu þyngra en sá ávinningur. Það getur vel verið. En þá vil ég sjá allt dæmið.

Eitt annað atriði fær líka lítið rými. Íslenskt fiskveiðieftirlit yrði hluti af sameiginlegu eftirlitskerfi ESB. Daglegt eftirlit yrði áfram að mestu í íslenskum höndum, en kerfið lyti jafnframt sameiginlegum reglum og ytra eftirliti.

Það þýðir ekki að Brussel ákveði fiskverð eða veiðigjöld. Það þýðir að íslenska kerfið væri ekki eitt um að meta hvort reglunum væri fylgt.

Það sem við vitum ekki enn

Sjávarútvegskaflinn var aldrei opnaður í síðustu aðildarviðræðum.

Þess vegna vitum við ekki hvaða lausn Ísland gæti fengið um deilistofna, aðgang að íslenskri lögsögu, erlent eignarhald eða hvernig tryggja mætti að verðmætin af veiðiheimildunum haldist hér.

Við vitum heldur ekki hvaða sérlausnir væri hægt að festa í aðildarsamninginn. Nýja álitsgerðin bendir þó á að slíkar lausnir geti haft mjög sterka réttarstöðu ef þær eru teknar inn í sjálfan samninginn.

Kannski verður niðurstaðan sú að skilyrðin séu ekki nógu góð.

Þá eigum við að segja nei við aðild.

En ég vil ekki ákveða það áður en við höfum séð hvað raunverulega stendur til boða.

Þegar ég hugsa um sjávarútveginn hugsa ég líka um börnin mín og barnabörnin. Ég vil að þau erfi fiskimiðin, en ég vil ekki síður að þau erfi verðmætin sem fiskimiðin skapa.

Það er það sem við eigum að passa upp á.

Og þess vegna vil ég vita hvaða samning Ísland getur fengið áður en við lokum dyrunum.

Höfundur starfar sjálfstætt að nýsköpun og sem ráðgjafi í stjórnenda- og framkvæmdahlutverkum á sviði sprotafyrirtækja, heilbrigðistækni, stafrænnar umbreytingar og gervigreindar.

Heimildir

1. Gunnar Þór Pétursson, Hafsteinn Dan Kristjánsson og Margrét Einarsdóttir. Álitsgerð um forræði á náttúruauðlindum o.fl. í ljósi reglna Evrópuréttar, 10. ágúst 2026. Sérstaklega kaflar um sameiginlegu sjávarútvegsstefnuna, staðbundna stofna, erlent eignarhald, raunveruleg efnahagsleg tengsl, tolla og sérlausnir í aðildarsamningi.

2. Hagstofa Íslands. Fish catch and value in 2024. Aflamagn íslenskra skipa árið 2024, rúmlega 994 þúsund tonn. Vefheimild

3. Eurostat. EU fish landings and catch 2024. Heildarafli ESB-ríkjanna árið 2024 og hlutdeild stærstu fiskveiðiríkjanna. Vefheimild

4. Council of the European Union. Fish stocks shared between the EU and the United Kingdom. Um hvernig framkvæmdastjórnin leiðir viðræður en ráðið mótar afstöðu og samþykkir niðurstöður. Vefheimild

5. Reglugerð (ESB) 2026/786. Kvótaúthlutun fyrir sandsíli 2026; Danmörk fær yfir 96% af kvóta ESB í þeirri veiði. Vefheimild

6. Enterprise Ireland. Start-up supports. Um skilyrði fyrir opinberum stuðningi, þar á meðal raunverulega starfsemi, stjórnun og atvinnusköpun á Írlandi. Vefheimild

7. Irish Statute Book. Fisheries (Amendment) Act 2003, 4. gr. Um efnahagsleg og félagsleg tengsl fiskveiðistarfsemi við Írland. Vefheimild

8. European Commission. EU fisheries control system. Um eftirlit, úttektir og framkvæmd sameiginlegra fiskveiðireglna ESB. Vefheimild