Þessir þröngsýnu ungu bændur

Það er ánægjulegt að sjá hvað mál ungra bænda og landbúnaðar hafa skipað stóran sess í umræðunni undanfarna mánuði. Landbúnaður skiptir fólk miklu máli og flest virðast sammála um að vilja bændum vel. Ekki eru þó öll sammála um hvaða farvegur yrði bestur fyrir framtíðarbúskap á Íslandi, hvernig yrði hægt að gera betur þegar kemur að landbúnaðarmálum og þá sérstaklega þegar kemur að nýliðun. Í þessu samhengi hefur margt hefur verið skrifað og sagt um afstöðu Samtaka ungra bænda til ESB undanfarnar vikur. Að ungir bændur séu þröngsýnir, illa upplýstir, aumkunarveðrir og hafi hreinlega engan áhuga á því að kynna sér málin frekar og ætli því að kjósa Nei í lok ágúst.

Það stenst reyndar ekki skoðun þar sem ungir bændur hafa í áraraðir átt upplýsta umræða um stöðu landbúnaðar við kollega sína á Norðurlöndunum.

Samstarfsvettvangur ungra bænda

Stjórn Samtaka ungra bænda tekur þátt í samstarfi með systursamtökum sínum á hinum Norðurlöndunum undir formerkjum NYFA (Nordic Young Farmers‘ Association). Þar hittum við fulltrúa hinna Norðurlandanna, venjulega tvisvar sinnum á ári á staðarfundum og þess á milli á netfundum. Við höfum einnig verið í samskiptum við CEJA samtökin (European Council of Young Farmers) sem starfa sem hagsmunasamtök ungra bænda innan Evrópusambandins. Í gegnum þessi samtöl erum við vel upplýst um stöðu ungra bænda, bæði á Norðurlöndunum sem og annars staðar í Evrópu innan ESB. Ungir íslenskir bændur eiga ótrúlega margt sameiginlegt með öðrum ungum bændum innan Evrópu, en það er líka margt ólíkt og áskoranir hvers lands krefjast mismunandi lausna. Þess vegna getur verið erfitt að mynda sameiginlega stefnu og komast að niðurstöðu sem allir geta verið sáttir við. Aðstæður ungra bænda innan Finnlands eru oft allt öðruvísi en ungra bænda á Spáni eða Slóvakíu. Þegar fulltrúar CEJA koma saman og vinna að áætlun um sín baráttu- og hagsmunamál þá er ákveðinn ómöguleiki að ná niðurstöðu þar sem allir ganga sáttir frá borði. Sama á við um starfið hjá Samtökum ungra bænda. Þar eru alls ekki öll sammála þegar sest er niður árlega á aðalfundi og unnið að stefnu og ályktunum fyrir samtökin. En árekstrarnir eru á allt öðrum skala en hjá CEJA, þar sem íslenskir ungir bændur eiga flestir góðan sameiginlegan grundvöll og eru oftar en ekki sammála um stóru línurnar. Það er eðli þess að starfa innan minna samfélags. Aðgangur okkar að íslensku stjórnmálafólki er einnig töluvert meiri, boðleiðirnar styttri og flækjustigið minna. Hafi íslensk stjórnvöld vilja til þess, ætti að vera auðveldara að leita lausna við erfiðri stöðu ungbænda og auka nýliðun með beinum aðgerðum á Íslandi, í stað þess að fara í slíkar aðgerðir gegnum Evrópusambandið. Á þeim vettvangi geta aðgerðir ekki miðast eingöngu við það hversu skilvirkar þær verða fyrir íslenskar aðstæður heldur verða að taka mið að öllum löndum innan sambandins. Það er líka mikilvægt að skilja að við verðum að öllum líkindum nettógreiðendur inn í sambandið og því munu öll fjárframlög til íslensks landbúnaðar koma frá Íslendingum hvort sem það eru grunngreiðslur frá CAP samningunum (Common Agriculture Policy, útgáfa ESB að búvörusamningunum) eða auka stuðningur líkt að Finnland og Svíþjóð hafa fengið heimild til að greiða norðan við 62. breiddargráðu.

Varnarbarátta í hagsmunagæslu

Mikið hefur verið rætt um Finnland og stöðu finnskra bænda innan ESB. Jafnvel fjallað um landið sem vel heppnað dæmi um aðlögun landbúnaðar að regluverki ESB. Málið er þó ekki svo einfalt eins og við höfum upplifað í samtölum okkar við finnska ungbændur. 71% fækkun lögbýla í Finnlandi á 30 ára tímabili getur seint talist vera vel heppnuð aðlögun. Sannarlega er margt gott í finnskum landbúnaði en sömuleiðis eru vandamálin mörg. Áhersla Evrópusinna er oft lögð á 142. greinina sem veitir Finnum heimild til að nýta eigin fjármuni til að styrka finnska bændur norðan við 62. breiddargráðu. En minna hefur farið fyrir umræðu um aðrar undanþágur sem Finnar litu á sem varanlegar en ESB sagði síðar að væri tímabundin aðlögunarúrræði og Finnar hafa þurft að endursemja um á nokkra ára fresti. Dæmi um þetta er 141. greinin sem veitti Finnum heimild til aukina styrkgreiðslna sunnan við 62. breiddargráðu Finnlands, en nú hefur dregið verulega úr þeim fjármunum og þeir færðir undir CAP greiðslurnar. Það er einnig dýrt fyrir finnska bændur að standa í endalausri hagsmunabaráttu í Brussel og þó eru þeir töluvert fleiri en íslenskir bændur. Finnsku bændasamtökin opnuðu skrifstofu í Brussel árið 1991, fjórum árum áður en Finnland gekk inn í sambandið til þess að byrja að mynda tengingar og undirbúa sig fyrir það lobbýasta starf sem þau þurfa að stunda innan ESB til að eiga einhverrar viðreisnar von um að koma hagsmunum sínum á framfæri. Hvernig á að greiða kostnaðinn fyrir hagsmunabaráttu íslenskra bænda fari svo að við göngum inn í sambandið?

Smæð Íslands er styrkur

Nokkuð hefur verið rætt um það að nú vilja margir breskir bændur að Bretland gangi aftur inn í ESB og sjá hagsmunum sínum betur borgið innan sambandins en utan. Það vill svo til að sjálf tók ég verknámið mitt í búfræðinámi á þremur búum í Bretlandi vorið og sumarið eftir að Bretar gengu úr ESB. Bændurnir sem ég kynntust voru skiljanlega kvíðnir vegna útgöngu úr sambandinu, enda er óvissa ávallt mjög óþægileg í allri landbúnaðarframleiðslu. Mikið af landbúnaðarafurðum Breta voru fluttar til meginlands Evrópu og breskir bændur keyptu ýmis aðföng frá meginlandinu. Það varð því töluverður skortur á ýmsum vörum það sumarið, þó sumt hefði mátt skýra vegna heimsfaraldursins. En það er grundvallarmunur á því að ganga úr tollabandalagi án þess að hafa góðan samning sem tryggir áframhaldandi aðgang að markaðnum, eða standa fyrir utan tollabandalag með góðan samning, líkt og Íslendingar búa að. Þetta eru ekki sambærilegar aðstæður og fremur undarlegt að bera útgöngu Breta saman við það að hafna frekari aðildarviðræðum Íslendinga við ESB. Í verknáminu fékk ég einnig að kynnast þreytu breskra bænda á skrifræði og þungu reglugerðarfargi sem fylgir aðild að ESB. Þó að markaðurinn fyrir stóran hluta af vörum breskra bænda hafi horfið á nánast einni nótu, hvarf skrifræðið ekki eða gullhúðun reglugerða. Það þarf lengri tíma að vinda ofan að því. Upplifun mín af afstöðu breskra bænda var sú að það væri nánast jafn erfitt að ná til valdhafa í Westminister eins og í Brussel. Þeir voru alveg jafn aftengdir raunveruleika bresks landbúnaðar. En þetta þarf ekki að gilda á Íslandi. Það er munur á því að vera yfir 450 milljón manna Evrópusamband, 70 milljón manna samfélag í Bretlandi eða tæplega 400 þúsund manns á Íslandi. Fámenn þjóð hefur tækifæri til þess að leysa úr sínum málum sjálf og stjórnmálafólk hefur einstakt tækifæri til að leita lausna í samstarfi við almenning í landinu þar sem boðleiðirnar eru mun styttri.

Ísland stendur sterkt

Taka skal fram að afstaða mín til ESB byggist ekki eingöngu á þekkingu minni á stöðu bænda og landbúnaðar, hún er mun flóknari en það. Heilt yfir hef ég jákvæða skoðun á samstarfi í Evrópu og vona að við getum haldið áfram að eiga í góðum samskiptum við ESB. Við sem þjóð höfum hagnast mikið á samningum okkar og samstarfi við ríki Evrópu. Það er hins vegar erfitt að leiða hjá sér ýmsa vankanta ESB þegar maður hefur farið og kynnt sér málin, algjörlega óháð landbúnaði, en það yrði efni í aðra grein.

Ég hef núna þrisvar sinnum búið erlendis við nám, sitt hvort árið í London og Birmingham í Englandi og svo tæplega hálft ár í Noregi. Ég var í öll skiptin svo heppin að kynnast fjölda erlendra nemenda sem bjuggu bæði innan og utan ESB. Það er ótrúlegt hvað ungt fólk er fljótt að finna sameiginlegan grundvöll þó það komi frá mismunandi heimshornum. Þetta á þó sérstaklega við um fólk sem kemur úr landbúnaðarumhverfi og hefur á margan hátt svipaðan bakgrunn og ég sjálf en ég hef alist upp við landbúnaðstörf í Skagafirði. En það var þó eitt sem ég tók vel eftir í dvöl minni erlendis og það er að ég á enn þá eftir að kynnast þeim hóp af ungu fólki sem lifir jafn hátt og jafnaldrar mínir á Íslandi, óháð því hvort þau séu bændur eða ekki, að Norðmönnunum einum undanskyldum. Launin mín voru töluvert hærri en nokkrum kunningjum mínum erlendis hefði dottið í hug að fá fyrir sambærilega vinnu í þeirra heimalöndum. Á meðan vinir mínir á Íslandi fjárfesta í íbúðum og húsum, þrátt fyrir erfiðan húsnæðismarkað og hátt vaxtastig, eru vinir mínir erlendis að skoða hvort það sé skárra að leigja íbúð með hópi kunningja eða flytja aftur inn á foreldrana. Þessi lífsgæðamunur verður einnig greinilegur í samtölum við fjöldan allan af erlendum verknemum og vinnufólki sem ég hef kynnst síðustu áratugina sem hafa starfað heima á búinu mínu, sem er nú orðið á fimmta tug manns, öll frá löndum innan ESB.

Hvar er grasið raunverulega grænast?

Ég ætla ekki að fara að tví- eða þrítaka upplýsingar sem hafa þegar komið skírt fram annars staðar. En ég hvet ungt fólk sem ætlar sér að mæta á kjörstað í lok ágúst að kynna sér ESB, hvernig sambandið virkar, kosti þess og galla og uppbyggingu stjórnskipulags sambandsins. Það er jafnvel óþarfi að nota gervigreind til að fá þessar upplýsingar og taka ákvörðun fyrir sig, þar sem þær eru auðveldlega aðgengilega öllum sem hafa áhuga á því á hinu hefðbundna alneti. Ég hvet auðvitað alla sem hafa sérstakan áhuga á landbúnaðarmálum að kynna sér skýrslu Bændasamtakanna um málið og horfa á málþingið sem þau héldu nú á dögunum. En annars er gott að skoða efni frá hinum ýmsu hreyfingum sem hafa verið stofnaðar til að vekja athygli á kostum og göllum ESB.

Ég hef stundum verið ásökuð um það af góðum vinum mínum um að halda alltaf að grasið sé grænna mín megin við lækinn, algjörlega óháð allri Evrópupólitík. Sumir hafa haldið því fram að þetta fylgi fólki frá mínum landshluta. Ég ætla að láta það liggja á milli hluta. Hvað varðar Evrópumálin, þá er ekki hægt að halda því fram að ég hafi aldrei farið yfir lækinn og skoðað grasið hinu megin. Og vissulega eru margt gott þar. En ég hef líka lært það af fenginni reynslu, að grasið er vanalega grænast þar sem er hugsað vel um það, jarðvinnslan vönduð, sáningin vel heppnuð og sáðgresið rétt valið, notaður áburður af réttri tegund, borinn á í réttu magni. Í þessu tilfelli skiptir þekking á staðháttum miklu máli og þarfir túna eru oft mismunandi. Túnin hér á Íslandi hafa ekki sömu þarfir og tún á meginlandi Evrópu. Ég hef afskaplega litla trúa á því að grasið mitt yrði neitt grænna ef ég þyrfti að að taka ákvarðanir með 27 öðrum þjóðum þar sem eitt skal yfir alla ganga.

Ég get þó sagt að ég sé glöð með eitt hvað varðar alla landbúnaðarumræðu tengda Evrópumálunum undanfarna mánuði. Það er að flest virðast sammála því hvað nýliðun í landbúnaði sé mikilvæg, hvort sem það séu stjórnvöld á Íslandi eða í Evrópu. Ég vona að það verði staðið við stóru orðin hvað varðar loforð um aðgerðir til þess að styðja unga og verðandi bændur, sama hver niðurstaðan verður 29. ágúst. Það þarf að tryggja fæðu- og matvælaöryggi á Íslandi, hvort sem við erum innan eða utan ESB.

Ég tel að okkur vegni best að því að rækta okkar tún sjálf, grasið hefur allavega verið nokkuð grænt hjá okkur, þrátt fyrir að vera lítil eyja lengst norður í Atlandshafi þar sem reglulega dynja yfir ýmis áföll bæði af manna og náttúrunnar völdum. Ég efast um að það verði efst á forgangsröðunar lista yfir 450 milljón íbúa Evrópusambandins á meginlandinu að halda okkar túnum grænum. Við höfum alla burði til halda áfram að rækta okkar land sjálf eins og við höfum gert hingað til. Ég veit því hvað ég mun kjósa 29. ágúst.

Höfundur er varaformaður Samtaka ungra bænda.