Fé­lags­leg heilsa ræsisrottnanna

Lífið er alls konar, en sumir verða meira fyrir barðinu á lífinu en aðrir. Þetta á t.d. við um öryrkja, þ.e. fatlað fólk og fólk með langvinna sjúkdóma og jafnvel ævilanga. Það er „þetta“ fólk sem hefur verið í umræðunni undanfarnar vikur og mánuði og umræðan hefur verið neikvæð, m.a. í kringum tengingu launavísitölu við lífeyri öryrkja (og reyndar einnig ellilífeyristaka). Fjölmargir settu sig upp á móti þessari lífskjarabót öryrkja og sumir töldu hana setja ríkið sjálft á hausinn.

Jafnvel læknar settu sig upp á móti þessari kjarabót skjólstæðinga sinna og sendi Læknafélag Íslands ályktun þess efnis og áhyggjur. Oddur Ingimarsson geðlæknir, lektor við Háskóla Íslands og viðskiptafræðingur fór mikinn en það síðastnefnda hefur það áreiðanlega gefið andmælendum hinnar pólitísku stefnuskrár ríkisstjórnarinnar byr undir báða vængi. Hvernig getur læknir og viðskiptafræðingur í einum og sama manninum haft rangt fyrir sér? Viðskiptaráð Íslands hefur tekið undir þessa orðræðu og í fjölmiðlum hefur verið fjallað um meinta fjölgun öryrkja og þá miklu fjárhagslegu byrði sem þeir eru ríkinu og þá um leið skattborgurum þessa lands. Huggulegt eða hvað?

Og hvað gerðu öryrkjar undir þessum árásum. Gátu þeir fagnað þessari kjarabót? Án efa en samt, einu sinni enn, voru þeir hraktir út í horn eða kusu að ganga með fram veggjum. Þeir sögðu eða hugsuðu „ég er öryrki. Ég fagna þessari kjarabót en fyrirgefið, ég skammast mín samt.“

Enginn vill hafa öryrkja sem nágranna

Flestir öryrkjar skammast sín fyrir „stöðu“ sína í lífinu, örlögum sem þeir hafa sjaldnast haft nokkurt val um eða bera ábyrgð á. Sjúkdómar og slys gera ekki boð á undan sér, sem og ekki ef fötlunin er meðfædd. Ef fötlunin eða sjúkdómurinn er ekki þeim mun sýnilegri er oft reynt að láta ekki á neinu bera. Við skulum einnig hafa í huga að fjórir af hverjum tíu öryrkjum eru með geðrænar áskoranir. Og við vitum nú hvernig hefur gengið að opna sambýli fyrir þann hóp. Enginn vill hafa hann sem nágranna. „Þetta er þarft málefni en bara ekki í mínu hverfi.“

Ég held að fáir öryrkjar svari þeirri víðfrægu spurningu: Hvað gerir þú“ með svarinu: „Ég er öryrki,“ enda á það aðeins að vera eitt af því sem skilgreinir manneskju. Flestir reyna að fela það, það er mín reynsla. Enda viljum við öll falla í hópinn. Vera bara svona „venjuleg.“

En sumir verða fyrir barðinu á lífinu. Flestir öryrkjar hafa gert það og ég minni á að við erum að tala um fatlað fólk og fólk sem glímir við langvinna sjúkdóma. Þeir eiga oft erfiðara með að brosa inn í kjarnann en aðrir, því margar hindranir standa í vegi fyrir þeim.

En miskiljið mig ekki, öryrkjar geta brosað, en félagsleg heilsa þeirra er sjaldnast mjög góð. Þetta hefur m.a. komið fram í rannsóknum hér á landi. Hér er vísað til rannsóknar Vörðu rannsóknarstofnun vinnumarkaðarins, sem unnin var í samstarfi við ÖBÍ réttindasamtök og kom út í desember 2023. Ekkert gefur til kynna að þær niðurstöður hafi breyst.

Slæm félagsleg heilsa og mikil einagrun í samfélaginu

Almennt er félagsleg heilsa léleg hjá öryrkjum, hvort sem þeir eru á örorkulífeyri, endurhæfingalífeyri eða örorkustyrk. Almennt má segja að þeir búi við mikla félagslega einangrun en rannsóknin byggði á sjálfsmati öryrkja. Rúmlega helmingur sagði félagslega einangrun sína mjög eða frekar mikla. Hæst er hlutfallið meðal fólks í yngsta aldurshópnum, 30 ára og yngri, sem upplifir mjög eða frekar mikla félagslega einangrun (65,1%) og sérstaklega hjá ungum konum (70%). Þetta eru alvarleg tíðindi.

Breytingar á örorkulífeyriskerfinu sem tóku gildi 1. september á 2025 áttu að hvetja öryrkja til að sækja sér tekjur á vinnumarkaði en samhliða var dregið úr tekjutengingu lífeyrisins. Þetta átti m.a. að draga úr félagslegri einangrun öryrkja.

Í áðurnefndri könnun segist ríflega helmingur finna fyrir mjög miklum eða frekar miklum fordómum í atvinnuleit (55,4%). Það er ekki sérlega uppörvandi að sækja um vinnu í slíku árferði. Úræði Vinnumálastofnunnar sem áttu að hjálpa fötluðum að fá vinnu hefur reynst máttlaust.

Öryrkjar Íslands finna fyrir fordómum og félaglegri einangrun

Og fordómarnir er víðar. Rúmlega helmingur öryrkja hefur fordóma í eigin garð (51,9%) og tæplega helmingur finnur fyrir fordómum almennt í samfélaginu (47,1%). Ríflega fjórðungur finnur fyrir mjög miklum eða frekar miklum fordómum í heilbrigðiskerfinu (28,6%), í námi (28,1%) og á vinnustað (26,1%). Tæplega fjórðungur finnur fyrir fordómum meðal vina (24,7%), hjá þjónustuaðilum (22,4%) og innan fjölskyldunnar (22,1%).

Ég fylgist með hópi á fésbókinni sem nefnist Öryrkjar Íslands. Þetta er vettvangur fyrir öryrkja til að leita ráða við ýmsum vanda, sérstaklega samskiptum við kerfið, tjá tilfinningar sínar eins og reiði. En þarna má líka greina örvæntingu og örmögnun ekki síst vegna þess hversu tekjur þeirra eru lágar, að þeir ná ekki endum saman og eigi því erfitt með að taka þátt í því sem virðist sjálfsagt í samfélaginu. Það er enn einn vinkill félagslegrar einangrunar og uppspretta fordóma.

Ég reiðist – þess vegna er ég

Allt þetta hefur áhrif á bæði andlega og félagslega heilsu öryrkja. Þeir geta ekki verið stoltir af því að vera fyrst og fremst manneskja. Þeir sem hafa uppi þann gamla, staglandi áróður um að öryrkjar hafi það svo gott, geta varla hafa orðið fyrir barðinu á lífinu. Og að læknar, sem fatlað fólk og fólk með langvinna sjúkdóma treystir, skuli bregðast skjólstæðingum sínum svo illa sem raun ber vitni er svívirða. Síðan er það nú annað, hverjir skrifa út örorkuvottorðin?

Ræsisrotturnar sem nefndar eru í titli þessarar greinar, er fengið úr hópi grúppunnar Öryrkjar Íslands. „Við erum bara ræsisrottur í þeirra augum.“ Þetta stakk mig. Var það virkilega svo? Erum við ekki meira en það? En þessi eina setning sagði meira en doðrantur af orðum. Í henni fólst félagsleg heilsa og einangrun fatlaðra, hvort sem fötlunin er sýnileg eða ekki.

Samfélagið allt þarf að girða sig í brók. Fögnum fjölbreytileikanum og tökum utan um ræsisrotturnar því öryrkjar eiga ekki að upplifa sig sem slíkar. Sýnum samkennd, skilning og kærleika. Öryrkjar þurfa á því að halda. Öryrkjar þurfa á þér að halda!

Höfundur er kennari, blaðamaður og öryrki.