Höfrungahlaup Seðla­banka Ís­lands

Seðlabankastjórarnir reita hár sitt um þessar mundir. Þeir skilja ekki af hverju verðbólgan hjaðnar ekki. Þeir telja það jafnframt mikla ráðgátu, til margra ára, af hverju markaðsaðilar telji aðhald peningastefnunnar sé allt of mikið en geri á sama tíma ekkert ráð fyrir að verðbólgumarkmiðið náist. Seðlabankastjóri hefur sett þá spurningu fram á opinberum kynningarfundi peningastefnunefndar hvort markaðsaðilar séu mögulega kleifhugar!

Seðlabankastjóri grípur gjarnan í einhver hálmstrá sér til varnar. Hann talar t.d. um frekju verkalýðsins, eyðslu almennings, allt of mikinn hagvöxt á tímum þegar engin merki eru um of mikinn hagvöxt og engin merki um frekju verkalýðsins.

Allt eru þetta merki um ráðþrot. Seðlabankastjórarnir skilja ekki hvað það er sem þeir gera vitlaust.

Munurinn á nálgun Seðlabanka Sviss og Seðlabanka Íslands

Stórkostlegur munur er á nálgun svissneska seðlabankans og þess íslenska. Sá svissneski leggur alla áherslu á að gengi svissnesku greiðslumyntarinnar liggi hvar það hentar svissnesku raunhagkerfi best. Hann passar að hækka ekki vexti þannig að áhrifin birtist í ofreistu gengi á gjaldeyrismörkuðum.

Sá íslenski er hins vegar með sérstakan kynningarkafla á heimasíðu sinni um lækkun verðbólgu um gengisfarveginn eins og það er kallað. Orðrétt segir á heimasíðu Seðlabanka Íslands:

„Önnur miðlunarleið peningastefnunnar er í gegnum gengi krónunnar… Með því að auka muninn á milli innlendra vaxta og erlendra getur Seðlabankinn ýtt undir innstreymi fjármagns eða dregið úr útstreymi, þ.e.a.s. aukið eftirspurn eftir krónum. Við venjulegar aðstæður stuðlar því vaxtahækkun að hærra gengi krónunnar en ella sem stuðlar að lægra innflutningsverði og minni verðbólgu að öðru óbreyttu. Þar sem breytingar á gengi krónunnar breyta hlutfallslegu verðlagi innlendrar og erlendrar vöru og þjónustu, og þar með samkeppnisstöðu innlendra fyrirtækja gagnvart erlendum keppinautum, hafa þær einnig áhrif á utanríkisviðskipti og innlenda eftirspurn. Við hækkun gengis krónunnar verða erlendar vörur hlutfallslega ódýrari en áður sem beinir eftirspurninni út úr hagkerfinu að öðru óbreyttu. Eftirspurn eftir innlendri framleiðslu dregst því saman sem einnig ætti að leiða til minni verðbólgu að öðru óbreyttu.“

Seðlabanki Íslands telur sem sagt að ná megi jafnvægi og minni verðbólgu með hækkun stýrivaxta og hækkuðu gengi íslensku krónunnar á gjaldeyrismörkuðum.

Íslenski Seðlabankinn er trúr þessari villukenningu sinni og starfar eftir henni óhikað og gegnum sneitt. Seðlabankinn hækkar stýrivexti kinnroðalaust til að ná niður verðbólgu í gegnum gengisfarveginn. Vissulega hamlar slík aðgerð hækkun vísitölu neysluverðs tímabundið en á sama tíma grefur hún undan fjármálalegum stöðugleika og innra virði krónunnar sem leiðir til aukins verðbólguþrýstings þegar frá líður.

Höfrungahlaupið

Til að átta sig á því hvað gerist þegar Seðlabankinn hækkar stýrivexti í þeim tilgangi að kæla verðbólgu í gegnum gengisfarveginn er nauðsynlegt að kafa aðeins í klassíska hagfræði. Til hjálpar er gott að nota hugtök Carls Mengers um innra og ytra virði peninga. Innra virðið stendur fyrir verðgildi greiðslumyntar á vinnusvæði sínu en ytra virðið ræðst af því hvað hægt er að kaupa fyrir greiðslumyntina á gefnum tímapunkti. Ætla mætti við fyrstu sýn að þetta sé sami hluturinn en þegar betur er að gáð er alls ekki svo og þar liggur einmitt lausn áðurnefndrar ráðgátu sem seðlabankastjórarnir ná ekki utan um.

Til að skýra aðeins hver munur er á innra og ytra virði greiðslumyntar má vísa til stríðsins sem nú stendur yfir í Íran. Hækkun olíuverðsins sem afleiðing af stríðinu breytir engu um verðgildi krónunnar okkar, innra virði hennar stendur í stað. Hins vegar getum við keypt heldur minna fyrir krónuna vegna stríðsins og hins hækkaða olíuverðs. Ytra virðið hefur þannig lækkað á sama tíma og innra virðið stendur í stað. (Að öðru óbreyttu)

Þegar Seðlabankinn hækkar stýrivexti í þeim tilgangi að styrkja krónuna á gjaldeyrismörkuðum með von um lægri verðbólgu hækkar hann ytra virði krónunnar. Við þetta slær á hækkun vísitölu neysluverðs tímabundið því með krónu er nú hægt að kaupa meira í útlöndum.

Það sem seðlabankastjórarnir virðast alls ekki átta sig á er að slík aðgerð getur aldrei leit til nýs jafnvægis í hagkerfinu vegna þess að hún setur mikið álag á innra virði krónunnar, en það er einmitt innra virði krónunnar sem seðlabankastjórarnir eru ráðnir til að gæta eins og sjáaldri augna sinna.

Við sjáum oft með skýrum hætti þessar afleiðingar hárra stýrivaxta. Verðhjöðnun kemur fram í gegnum erlend innkaup á sama tíma og innlend verðbólga er vaxandi ásamt vaxandi halla á viðskipum við útlönd.

Háu stýrivextirnir sem eiga að lækka verðbólguna herða að raunhagkerfinu vegna verri lánakjara og verri samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja. Afborganir húsnæðislána rjúka upp í umhverfi breytilegra vaxta. Byggingarkostnaður og leiguverð hækka. Þrengt er að láglaunastéttum. Allt þetta leiðir til þess að innra virði krónunnar gefur eftir og innlend verðbólga vex. Á endanum vegur rýrnun innra virðis krónunnar meira heldur en hækkun ytra virðis hennar á gengismörkuðum og verðbólgan mæld á mælikvarða vísitölu neysluverðs tekur að malla.

Seðlabanki Íslands virðist aldrei læra sína lexíu. Hann virðist aldrei læra af mistökum sínum. Hann stundar höfrungahlaup frá hækkuðu ytra virði krónunnar í gegnum vaxtahækkun og hækkað gengi til afleidds lækkaðs innra virðis krónunnar og gengisfalls. Hann gefst aldrei upp á trú sinni við villukenninguna. Eftir gengisfallið hækkar Seðlabankinn ytra virðið á nýjan leik með vaxtahækkun og hækkuðu gengi og er alltaf jafn hissa þegar innlend verðbólga sýnir sig þegar innra virði krónunnar gefur eftir. Alltaf jafn hissa. Svo bendir hann á láglaunastéttir sem sökudólg, hvað laun á Íslandi séu svakaleg í samanburði við útlönd en áttar sig ekki á að eigin handvömm, háu stýrivextirnir og ósjálfbæra gengið skekkja reikninginn.

Höfundur er vélaverkfræðingur.