Um sveitar­stjórnar­kosningar, sið­ferði­lega dofnun og brot­hætt eðli réttinda

Niðurstöður sveitarstjórnarkosninga eru gjarnan ræddar eins og þær séu fyrst og fremst tölfræðilegt mat á vinsældum stjórnmálaflokka eða afstaða kjósenda til staðbundinna málefna. Slík nálgun nær þó aðeins yfirborðinu. Kosningar eru ekki eingöngu pólitískt fyrirbæri heldur einnig félagslegt og siðferðilegt hitamælitæki sem varpar ljósi á undirliggjandi strauma samfélagsins; ótta þess, vantraust, reiði, vonleysi og þau gildi sem eru farin að færast nær miðju samfélagsumræðunnar. Þær segja okkur ekki aðeins hvaða flokkar njóta fylgis heldur einnig hvaða orðræða er farin að teljast ásættanleg, hvaða hópar verða sífellt auðveldari skotmörk og hversu meðvitað samfélagið er um eigin siðferðilegu mörk.

Á síðustu árum hefur orðið sýnileg breyting víða á Vesturlöndum þar sem pólitísk orðræða sem áður tilheyrði jaðrinum hefur smám saman færst inn í meginstraum samfélagsins. Þjóðernishyggja, tortryggni gagnvart innflytjendum og jaðarsettum hópum, andstaða við femínisma og mannréttindabaráttu, ásamt aukinni hörku gagnvart hugmyndum um félagslega ábyrgð og fjölbreytileika, eru ekki lengur einungis jaðarfyrirbæri heldur orðnar hluti af daglegri samfélagsumræðu. Sú þróun birtist ekki eingöngu í stefnum stjórnmálaflokka heldur einnig í samfélagslegu andrúmslofti; í því hvernig fólk talar um velferðarkerfi, konur, hinsegin fólk, innflytjendur, þolendur ofbeldis og jafnvel sjálft hugtakið mannréttindi.

Það væri þó alvarleg einföldun að túlka slíka þróun eingöngu sem merki um „slæmt fólk“ eða siðferðilegan brest einstakra kjósenda. Samfélög verða ekki skautuð í tómarúmi. Félagsfræðin hefur lengi bent á að þegar samfélög einkennast af auknu óöryggi, efnahagslegu álagi, veikingu félagslegra öryggisneta og minnkandi trausti á stjórnmálum og stofnunum skapist frjór jarðvegur fyrir pólitísk öfl sem bjóða einfaldar skýringar á flóknum samfélagsvanda. Þegar fólk upplifir að það hafi misst stjórn á eigin lífi eða að samfélagið sem það þekkti sé að breytast hraðar en það ræður við, eykst þörfin fyrir skýra óvinamynd og einfaldar lausnir.

Þá verða ákveðnir hópar táknrænir sökudólgar samfélagsins.

Innflytjendur verða skýring á húsnæðisvanda. Femínistar verða sagðir hafa „gengið of langt“. Hinsegin fólk verður tákngerving „óeðlilegra samfélagsbreytinga“. Fólk á jaðrinum verður gert ábyrgt fyrir álagi á velferðarkerfi sem hefur í raun verið kerfisbundið vanfjármagnað árum saman. Þannig færist umræðan frá kerfislægri greiningu yfir í siðferðilega einföldun þar sem samfélagsleg reiði beinist að hópum með takmarkað vald í stað þeirra kerfa sem raunverulega framleiða ójöfnuð, útilokun og óöryggi.

Sagan sýnir okkur að þetta er hættulegt stig í þróun samfélaga. Lýðræðisleg afturför byrjar sjaldnast með dramatískum valdaránum eða augljósum kúgunaraðgerðum. Hún byrjar með hægfara tilfærslu á því sem samfélagið venst. Með orðræðu sem verður sífellt harðari. Með afmennskun sem smám saman hættir að vekja viðbrögð. Með því að samkennd er gerð tortryggileg og mannréttindi sett fram sem hindrun fremur en grunnforsenda lýðræðislegs samfélags.

Kannski er það einmitt stærsta hættan sem nútímasamfélög standa frammi fyrir: ekki aðeins öfgarnar sjálfar heldur siðferðileg dofnun samfélagsins gagnvart þeim.

Samfélagsmiðlar hafa aukið þessa þróun með afgerandi hætti. Stafrænt upplýsingasamfélag nútímans umbunar hraða, reiði, einföldun og tilfinningalegum viðbrögðum fremur en yfirvegun og gagnrýninni hugsun. Flókin samfélagsmál eru smættuð niður í slagorð og óvinamyndir sem ferðast hraðar en staðreyndir eða mannleg reynsla. Endurtekin birting fordómafullrar eða afmennskandi orðræðu getur smám saman dregið úr siðferðilegu næmi samfélagsins. Fólk venst því sem áður vakti andstöðu. Mörkin færast hægt og rólega þar til samfélagið áttar sig ekki lengur á því hversu mikið hefur breyst.

Þessi þróun er sérstaklega alvarleg út frá kvenréttinda- og mannréttindasjónarmiði. Saga kvenna og annarra jaðarsettra hópa sýnir með skýrum hætti að réttindi eru aldrei varanlega tryggð. Réttur kvenna yfir eigin líkama, þátttaka þeirra í atvinnulífi og stjórnmálum, viðurkenning á sjálfræði þeirra og vernd gegn kynbundnu ofbeldi eru ekki náttúrulögmál heldur afrakstur langvarandi félagslegrar og pólitískrar baráttu. Þegar samfélagsleg orðræða fer að normalísera yfirráð karla, gera lítið úr reynslu þolenda eða setja jafnréttisbaráttu fram sem samfélagsógn, er ekki um meinlausan skoðanamun að ræða heldur vísbendingu um dýpri menningarlega tilfærslu þar sem mörk mannlegrar reisnar eru farin að veikjast.

Þess vegna er hættulegt að líta á niðurstöður sveitarstjórnarkosninga sem einangraðan atburð. Þær eru hluti af stærra samhengi þar sem samfélagið þarf að spyrja sjálft sig óþægilegra spurninga. Hvaða gildi erum við raunverulega tilbúin að verja þegar samfélagið verður hrætt, reitt og óöruggt? Hversu auðveldlega er hægt að færa mörkin fyrir því hvaða orðræða telst ásættanleg? Hvenær hættum við að bregðast við vegna þess að við erum orðin þreytt, dofin eða of vön?

Fram að næstu Alþingiskosningum þarf íslenskt samfélag að horfast í augu við þá staðreynd að lýðræði er ekki sjálfbært ástand. Það er lifandi og brothætt félagslegt ferli sem krefst stöðugrar siðferðilegrar þátttöku samfélagsins sjálfs. Réttindi tapast ekki aðeins vegna stjórnmálamanna sem ganga of langt heldur einnig vegna samfélaga sem hætta smám saman að verja þau af nægilegri festu.

Kannski er stærsta spurning samtímans því ekki hvaða flokkar muni vinna næstu kosningar heldur hvort samfélagið sjálft sé enn nægilega vakandi til að átta sig á því hvenær mörkin eru farin að færast og hvort það hafi enn vilja til að standa vörð um mannlega reisn áður en afturförin verður orðin hluti af hinu „venjulega“.

Höfundur er meistaranemi í félagsráðgjöf.