Kostnaður, ó­jöfnuður og þátt­taka barna í í­þróttum á Akur­eyri

Þátttaka barna í íþróttum og tómstundum er almennt talinn lykilþáttur í velferð þeirra. Hún hefur jákvæð áhrif á líkamlega heilsu, andlega líðan, félagsfærni og getur virkað sem forvörn gegn ýmsum félagslegum vanda. Þrátt fyrir þetta sýna rannsóknir að brottfall úr íþróttum eykst verulega á unglingsárum. Á yfirborðinu gæti þetta virst tengjast áhugaleysi, sérhæfingu, meiðslum eða andlegri líðan. En það er ein ástæða sem sjaldan er rædd opinberlega: Kostnaður.

Í dag er raunveruleikinn sá að ekki allir foreldrar hafa efni á að leyfa börnum sínum að taka fullan þátt í íþróttum. Við viljum öll að börnin í næsta húsi geti farið í keppnisferðir og fengið nýja búninga eins og hinir. En staðan er einfaldlega ekki þannig fyrir alla. Á Akureyri er kostnaður við íþróttaiðkun orðinn verulegur, sérstaklega eftir því sem börn eldast. Æfingagjöld eru aðeins hluti af heildarmyndinni. Til dæmis eru árleg æfingagjöld:

• um 79.000 kr. í 7. flokki handbolta
• um 112.000 kr. í 3. flokki handbolta
• 86.500–124.000 kr. á önn í fimleikum
• 77.000–92.000 kr. í blaki

Þó að frístundastyrkur sveitarfélagsins sé 60.000 kr. á ári, nær hann aðeins að mæta hluta af þessum kostnaði. Það sem vegur þó oft þyngra eru aðrir þættir: Keppnisferðir, æfingabúðir, búningar og annar búnaður. Sá kostnaður getur hlaupið á hundruðum þúsunda króna á ári. Fyrir fjölskyldur í góðri fjárhagsstöðu er þetta áskorun, en viðráðanleg. Fyrir tekjulægri heimili getur þetta hins vegar verið óyfirstíganleg hindrun.

Ef barn kemst ekki með í keppnisferð vegna kostnaðar, eða getur ekki keypt sama búning og liðsfélagar, hefur það ekki aðeins fjárhagsleg áhrif heldur einnig félagsleg. Barnið getur upplifað sig útundan og jafnvel orðið fyrir stríðni. Þetta getur haft áhrif á sjálfsmynd og dregið úr líkum á áframhaldandi þátttöku.

Þessi staða tengist beint fátækt. Samkvæmt gögnum frá UNICEF frá 2023 búa um 10% barna við sárafátækt á Íslandi. Það þýðir að foreldrar þeirra eiga í erfiðleikum með að uppfylla grunnþarfir eins og mat og húsnæði. Þegar staðan er þannig er ljóst að kostnaður við íþróttir og tómstundir verður ekki forgangsmál, jafnvel þó viljinn sé til staðar.

Þetta vekur upp grundvallarspurningu: Hvernig eiga foreldrar sem eiga erfitt með að ná endum saman að greiða fyrir íþróttir barna sinna? Raunveruleikinn er sá að þessi breyta – kostnaður – hefur bein áhrif á þátttöku barna, en fær lítið vægi í umræðunni. Í raun má segja að eftir því sem börn eldast, aukist líkurnar á að þau hætti – ekki bara vegna áhugaleysis, heldur vegna aðstæðna sem þau ráða ekki við.

Af hverju skiptir þetta máli?

Þegar börn detta út úr íþróttum vegna fjárhagslegra aðstæðna erum við ekki aðeins að missa þátttakendur úr félagsstarfi – við erum að auka ójöfnuð. Börn sem hafa efni á þátttöku fá áfram að njóta þeirra ávinninga sem íþróttir veita, á meðan önnur sitja eftir. Þetta er því ekki aðeins spurning um íþróttir, heldur um jöfn tækifæri, félagslega þátttöku og framtíðarmöguleika barna.

Hvað er hægt að gera á Akureyri?

Til að tryggja að öll börn hafi raunverulegt aðgengi að tómstundum þarf markvist samstarf:

• Auka stuðning við tekjulægri fjölskyldur umfram núverandi frístundastyrk
• Lækka eða jafna kostnað við keppnisferðir og búnað
• Tryggja að engin börn séu útilokuð vegna fjárhags
• Auka samstarf milli bæjarins og íþróttafélaga um jöfn tækifæri

Niðurstaða

Þó að við viljum trúa því að öll börn hafi jafnan aðgang að íþróttum er raunin sú að kostnaður skapar ósýnilegar hindranir. Á Akureyri, líkt og annars staðar, þýðir þetta að sum börn fá ekki að taka þátt – ekki vegna skorts á vilja eða hæfileikum, heldur vegna efnahagslegra aðstæðna. Ef markmiðið er að halda börnum í íþróttum þarf að horfast í augu við þessa staðreynd. Annars mun brottfall halda áfram að aukast – og ójöfnuður með því.

Höfundur skipar þriðja sæti lista Samfylkingarinnar á Akureyri.