Neitunarvaldið

Á stofnfundi húsfélags í stóru fjölbýlishúsi var með semingi samþykkt að eigendur fimm þakíbúða, dýrustu eignanna í húsinu, fengju neitunarvald á húsfélagsfundum. Það var skilyrði þeirra fyrir þátttöku. Afleiðingin hefði átt að vera fyrirsjáanleg: húsið hefur með árunum drabbast niður, því einhverjir eigendur þakíbúðanna neita ávallt að taka þátt í nauðsynlegu viðhaldi eignarinnar.

Í einfaldri mynd er þetta sú skipan sem ríkir í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Neitunarvaldið er dragbítur kerfisins, birtingarmynd valdahlutfallanna í heiminum eftir síðari heimsstyrjöldina árið 1945, fyrir rúmum átta áratugum. Í öryggisráðinu fara sem kunnugt er fimm ríki með neitunarvald sem gerir þeim kleift að stöðva allar afgerandi ákvarðanir, jafnvel þegar yfirgnæfandi meirihluti aðildarríkja er sammála um aðgerðir. Fyrirkomulagið var samþykkt á sínum tíma að kröfu stórveldanna, sem hefðu að öðrum kosti ekki komið að stofnun samtakanna. Með tímanum hefur neitunarvaldið gert Sameinuðu þjóðirnar nánast áhrifalausar þegar kemur að meginhlutverki þeirra: að viðhalda friði og öryggi í heiminum. Ályktanir öryggisráðsins breyta litlu sem engu.

Heimildamyndin The Veto hefur nýlega vakið athygli fyrir að varpa skýru ljósi á þennan vanda. Þegar mest á reynir er valdakerfið sjálft Akkilesarhæll þessara mikilvægu alþjóðasamtaka. Raunverulegar umbætur á kerfinu eru nær útilokaðar, enda krefðust þær samþykkis þeirra ríkja sem fara með neitunarvaldið. Þær þyrftu að afsala sér eigin forréttindum. Það gerist ekki.

Samt er annað veifið rætt um „raunhæfar leiðir“ til úrbóta. Þá er ekki verið að tala um að breyta kerfinu, heldur að milda afleiðingar þess. Nefnt hefur verið að ríki skuldbindi sig sjálfviljug til að beita ekki neitunarvaldi í alvarlegum málum, svo sem þjóðarmorðum, stríðsglæpum og glæpum gegn mannkyni. Þá hefur verið kallað eftir auknum sýnileika og opinberum rökstuðningi í hvert sinn sem neitunarvaldi er beitt. Einnig hefur verið lagt til að færa mál yfir á vettvang allsherjarþingsins þegar öryggisráðið lamast. Slíkar breytingar gætu haft einhver áhrif, en breyta ekki grundvallaratriðinu: að neitunarvaldið er tromp sem fáeinar þjóðir hafa á hendi, aðrar ekki. Þær halda fast í spilin þótt þær viti vel að það var vitlaust gefið frá upphafi.

Þessi veruleiki birtist skýrt í vali á aðalframkvæmdastjóra, sem nú stendur fyrir dyrum. Formlega er hann skipaður af allsherjarþinginu, en í reynd ræður öryggisráðið úrslitum. Enginn kemst í embættið án samþykkis stórveldanna, sérstaklega Bandaríkjanna. Konur hafa aldrei gegnt embætti aðalframkvæmdastjóra og því er sérstaklega horft til kvenna, ekki síst frá rómönsku Ameríku, þar sem samkvæmt gamalli hefð er nú komið að þeim heimshluta. En þar er ekki verið að velja hæfasta einstaklinginn, heldur þann sem er stórveldunum þóknanlegastur. Tvær konur eru meðal fjögurra frambjóðenda, Michelle Bachelet frá Chile og Rebeca Grynspan frá Kosta Ríka, en einnig gefa kost á sér Rafael Grossi frá Argentínu og Macky Sall frá Senegal.

Framtíð Sameinuðu þjóðanna er ekki sérlega björt. Hún ræðst af því hvort ríki heims halda áfram að hafa hagsmuni af því að halda samtökunum gangandi þrátt fyrir augljósa veikleika, stöðnun og sáralitlar líkur á umbótum. Líklegasta sviðsmyndin er hægfara jaðarsetning: að Sameinuðu þjóðirnar verði áfram til staðar og sinni mikilvægum verkefnum, en verði í auknum mæli sniðgengnar þegar mest á reynir.

Án þeirra væri heimurinn þó verri. Það er ekki lítið.

Höfundur er fyrrverandi frétta- og dagskrárgerðarmaður.