Nánast hreint kókaín í um­ferð en ekkert fentanyl

Rannsóknin hefur staðið frá áramótum 2024 og hófst í kjölfar útgáfu skýrslu Ríkisendurskoðunar um ópíóíða. Frá þeim tíma hafa því vísindamenn við Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði rannsakað fimm ólíkar tegundir ópíóíða í fráveituvatni, auk hefðbundinna vímuefna í fráveitu.

Sýnin koma úr Klettagörðum og á bak við hvert sýni eru um 110 þúsund einstaklingar af stór-Reykjavíkursvæðinu. 

Adam hlaut á dögunum verðlaun heilbrigðisráðuneytisins á ráðstefnunni Vísindi á vordögum fyrir rannsóknina sem er doktorsverkefni hans. Fyrir tveimur árum, eftir að rannsóknin hafði staðið í sex mánuði, ræddi fréttastofa við hann um sama verkefni. Þá sagði hann fyrstu rannsóknir miða við að fá ákveðna grunnlínu til að meta hvort það séu sveiflur í notkun ólíkra efna og til að meta hvort ný efni séu á markaði og hvað sé í þeim.

Hann segir þessi fyrstu tvö ár í raun einn fasa í stærra verkefni.

„Við erum að skoða einmitt þessa ópíóíða í fráveitunni. Það var svona eitt markmiðið og að skoða hvort aróunin á því sem við erum að mæla í fráveitunni sé að stemma við þróunina í ávísunartölum úr apótekum.“

Hann segir niðurstöðurnar svara ágætlega saman og það sama megi sjá í nýjum Talnabrunni embættis landlæknis um lyfjanotkun þar sem sjást jákvæð teikn í þróun notkunar lyfja með ávana- og fíknihættu og að ávísanir á sterkum lyfjum séu að dragast saman.

„Ávísanir yfir þetta tímabil, þetta er frá þarna í byrjun 2024 til loka árs 2025. Það er í rauninni að allir ópíóíðarnir sem ég skoða, sem er bara kódínerumorfín, tramadól og oxycontin og fentanýl, eru á niðurleið. En það virðist vera eins og oxycodón í fráveitu sé miklu sveiflukenndara og fylgnin var ekki marktæk þar. Þannig að það er ekki að fara eins hratt niður.“

Stemmi við aðrar upplýsingar

Hann segir það stemma við aðrar upplýsingar, eins og skýrslu Ríkisendurskoðunar frá árinu 2024 um ópíóíða.

„Það kom einmitt í ljós að það þúsunda oxycontintaflna eru teknar á flugvellinum á ári, þannig að það er mikið af oxycontininu að komast inn gegnum aðrar leiðir og þar af leiðandi er lækkunin ekki eins stíf og maður hefði búist við miðað við ávísanir.

Hann segir að með þessum rannsóknum vilji þau reyna að fá stærri mynd af markaðnum á Íslandi.

„Sérstaklega nýjum efnum, og við erum líka búin að vera í virku samstarfi með skaðaminnkunarúrræðum þar sem þau geta komið til okkar notuðum búnaði og jafnvel töflubrotum og þess háttar og við erum að reyna að sjá hvað er í umferð og reyna að grípa það þá fyrr ef það kemur eitthvað skrítið á markað svo það sé hægt að vara við því.“

Nánast hreint kókaín í umferð

Adam skoðar þó ekki einungis ópíóíða. Á rannsóknarstofunni er einnig mælt magn annarra hefðbundinna vímuefna eins og MDMA, kókaíns, metamfetamíns og THC og niðurstaðan var að mælingar á þessum efnum væru sveiflukenndari. Hann segist sjá öll þessi efni í skólpinu en í mismiklu magni.

„Við sjáum aukinn styrk og við sjáum þetta líka í sýnunum sem berast í gegnum skaðaminnkunarúrræðin. Og þetta er eitthvað svolítið nýtt, að við séum að sjá bara hreint kókaín í neysluvörum, sprautum og öðrum tólum, sem var hérna áður kannski meira alltaf búið að blanda með sykri eða drýgja aukna.“

Hann segir það tvíeggja sverð að kókaínið sé hreinna.

„Meiri líkur á hérna kannski alvarlegum afleiðingum ef þú ert að taka gamlan skammt. En það er svo sem náttúrulega alltaf betra að vera ekki með mikið af íblöndunarefnum heldur, því að þau geta náttúrulega verið misjöfn og misvirk.“

Vilja birta niðurstöður samtímis

Adam er í góðu samstarfi við stjórnvöld með sínar niðurstöður og hefur síðustu misseri unnið að því að koma upp talnaborði þar sem hægt er að sjá niðurstöður rannsókna hans. Hann segir það ekki alveg tilbúið en það er þó komið á vef ráðuneytisins og hægt að sjá þar niðurstöður frárennslismælinga þar til í nóvember 2025.

„Þetta er þá svona mælaborð þar sem við getum verið að uppfæra niðurstöðurnar úr fráveitumælingum bara nánast um leið og þær eru tilbúnar. Og þá geta þá aðilar sem hafa áhuga á þessum tölum fylgst betur með, eins og tollurinn, lögregla og aðrir í lýðheilsu, og séð þróanir, og ef við mælum ný efni þá er náttúrulega markmiðið að byrja að vakta þau líka og setja inn upplýsingar.“

Hann segist til dæmis greina töluvert af ketamíni í fráveitunni.

„Það er helst ketamínið og svo þessi katínóníkt, 4-CMC, og efnin þurfa bara að vera komin í ákveðna útbreiðslu til þess að við getum byrjað að ná þeim í fráveitu. Ef þetta eru svona einhver efni sem eru ekki til mikillar dreifingar, þá erum viðekki að sjá þau. En fyrst við erum að sjá þessi efni þá erum við klárlega að tala um að þau séu komin í góða dreifingu.“

Hann segir að á sama tíma og rannsóknir hans hafi verið í gangi hafi notkun á ketamíni aukist á sjúkrastofnunum en hann geti í sínum rannsóknum greint muninn á lyfjaketamíni og „götuketamíni“.

„Mínar mælingar sýna að þetta er nánast allt götuketamín sem við erum að mæla, þessi aukning.“

Hvað varðar önnur efni eins og MDMA segir hann styrk þess standa í stað en það sé aukning á metamfetamíni.

Enginn fentanýl-faraldur á Íslandi

Adam segir fólk reglulega spyrja um fentanýl en hann sé ekki að mæla það í einhverju magni.

„Við erum ekki að ná að mæla fentanýl í skólpinu, það er lágskammtaefni, notað í mjög lágum skömmtum. Þannig að það þyrfti að vera alveg ágætlega útbreitt til þess að ná að mæla það. En þá er svo gott að vera með önnur svona sýni og við erum einmitt búin að vera að skoða notaðar sprautur og önnur sýni og við erum ekki að sjá fentanýl þar heldur. Þannig að þessar niðurstöður tala mjög vel saman. Þannig að við erum ekki með einhvern fentanýlfaraldur á Íslandi,“ segir hann og að það sé afar jákvætt.

Það hlýtur nú að vera jákvætt?

„Það er það og okkar tilgáta er að fentanýl ersévolítið að koma í gegnum heróínmarkaði í löndunum í kringum okkur og heróín hefur bara aldrei náð neinni festu á Íslandi. Þannig að við erum bara heppin með það að það hefur ekki, þessi hurð opnast einhvern veginn hjá okkur.“

Magnið það eina sem kemur á óvart

En er eitthvað svona sem kemur þér á óvart í þessu?

„Nei, í rauninni ekki, eða það kemur mér kannski á óvart bara í rauninni hvað það er mikið í umferð og hvað það er bara gríðarlega nóg framboð.“

Þess vegna telur Adam rannsóknir sínar með upplýsingum frá skaðaminnkandi úrræðum eins og MAtthildarsamtökunum skipta verulegu máli. Þá eru þau með mælingar í fráveitu á notkun og svo líka efni frá skaðaminnkun sem hægt er að bera saman.

„Þá erum við bara með góð tól til þess að fá betri heildarmynd á markaðnum. Hvað er raunveruleg umferð? Hvað þarf að varast? Þá er hægt að taka upplýstari ákvarðanir sem þjóð og fara í upplýstari átök.“

Hann segir verkefnið í rauninni hafa hafist með skýrslu Ríkisendurskoðunar frá 2024 um ópíóíða. Heilbrigðisráðuneytið hafi viljað fá betri upplýsingar um notkun þeirra og yfirsýn. Úr því hafi orðið þetta doktorsverkefni hans.

„Svo bara einhvern veginn hefur þetta þróast í þessa mjög áhugaverðu átt og þetta samstarf með skaðaminnkun myndast og við erum að fá bara mjög áhugaverðar niðurstöður og di eitthvað sem hægt er svo að nýta og bara halda áfram líka þó að verkefnið klárist.“

Hann segir skýr tækifæri til að þróa verkefnið áfram.

„Ég veit ekki hvað planið er að hafa skólpmælingarnar lengi. Mér finnst alveg líklegt að þær muni halda eitthvað áfram og við viljum reyna að stækka það verkefni, fara jafnvel að skoða Akureyri og aðra landshluta, meta hvort það sé munur á milli landshluta í þessum ýmsu efnum.“