Raforkureikningurinn: Hver hagnast – hver borgar?

Lækkun verðs á raforku til húshitunar hefur lengi verið baráttumál sveitarfélaga á köldum svæðum. En af hverju hefur árangurinn ekki verið meiri? Þetta verður meginumræðuefnið á ráðstefnu Samtaka sveitarfélaga á köldum svæðum sem ber heitið „Raforkureikningurinn: Hver hagnast – hver borgar? Hverju er hægt að breyta” og fer fram á morgun, miðvikudaginn 18. mars. Þar munu Jóhann Páll Jóhannsson umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, Hörður Arnarson forstjóri Landsvirkjunar, Ragna Árnadóttir forstjóri Landsnets, Gestur Pétursson forstjóri Umhverfis- og orkustofnunar og Hanna Björg Konráðsdóttir skrifstofustjóri Raforkueftirlitsins flytja erindi um málið. Ráðstefnan hefst kl. 9:30 og verður í Sjálfstæðissalnum Thorvaldsenstræti 2 á Parliament Hotel.

Verð á raforku

Það kostar a.m.k. þrefalt meira fyrir fjölskyldu að hita heimili sitt með rafmagni heldur en það kostar t.d. fjölskyldu á höfuðborgarsvæðinu með aðgang að hitaveitu. Það er því ekki að undra að það hafi í áraraðir verið baráttumál Samtaka sveitarfélaga á köldum svæðum að lækka verð á raforku til húshitunar. Árangur þeirrar baráttu hefði átt að vera meiri, til hagsbóta fyrir heimili og fyrirtæki á rafkyntum svæðum, ekki síst í ljósi þess að niðurgreiðslur ríkisins til húshitunar með rafmagni hafa hækkað síðustu árin.

En hvers vegna hefur ekki náðst nægilegur árangur í að lækka orkureikninginn á rafkyntu svæðunum? Það á sér margar skýringar sem of langt mál er að fara yfir í stuttri grein. Raforkuverð til almennings hefur hækkað umtalsvert síðustu árin, á sama tíma og niðurgreiðslur ríkisins hafa aukist. Árin 2023–2025 hækkaði það verulega, jafnvel umfram verðbólgu. Svo virðist sem orkusalar hér á landi hafi nýtt tækifærið, við hækkun á niðurgreiðslum til húshitunar, til að hækka raforkuverðið hjá sér. Sumir orkusalarnir hafa meira að segja verið óhræddir við að tengja þetta tvennt saman, í opinberum skilaboðum til viðskiptavina sinna. Útkoman er því sú að þrátt fyrir að barátta rafkyntu sveitarfélaganna hafi skilað heimilunum auknum niðurgreiðslum úr ríkissjóði, þá hefur sá ávinningur að litlu leyti fært íbúunum lægri húshitunarkostnað þegar upp er staðið, sem þó var tilgangurinn.

Hafa framboð og eftirspurn ekki áhrif?

Önnur skýring er sú að framboð og eftirspurn eftir rafmagni hafa ekki áhrif til lækkunar á raforku til húshitunar, einungis til hækkunar. Því er haldið fram að á Íslandi sé í dag virkur orkumarkaður. Þegar á reynir stenst það hins vegar ekki skoðun. Ef staðan er tekin í dag, þegar þessi grein er skrifuð, þá er nægt framboð á raforku m.a. vegna tímabundinna aðstæðna á markaði vegna Bakka á Húsavík og bilunar á Grundartanga. Auk þess er vatnsbúskapurinn á landinu með besta móti, þannig að hægt er að framleiða eins og uppsett afl leyfir.

Af hverju lækkar raforkuverð þá ekki?

Þegar spurt er hvers vegna ekki sé hægt að lækka verð til neytenda við slíkar aðstæður, fást þau svör að orkusalarnir hafi keypt orku langt fram í tímann á háum verðum og einungis lítill hluti af þeirra orkukaupum sé til kominn með verslun frá mánuði til mánaðar. En þegar þær aðstæður koma upp að skortur myndast á markaði vegna ytri aðstæðna, þá hefur yfirleitt ekki liðið á löngu áður en búið

er að grípa til mikilla verðhækkana. Skýringar orkusalanna eru jú að skortur sé á raforku! Sérstakt hvernig þessi orkukaup raforkusalanna virka einungis í aðra áttina þegar aðstæður og markaðir sveiflast, til hækkunar – en ekki lækkunar.

Því má velta upp hvort framboð og eftirspurn skipti einfaldlega ekki máli þegar kemur að verði á raforku til heimilanna. Mun verðið aldrei fara niður fyrir ákveðið lágmark þar sem krafa eigenda um arðgreiðslur er stærri þáttur, sem vegur þyngra en verð til neytenda? Raforkumarkaðurinn skiptist þannig að um 15% af raforku sem framleidd er á Íslandi fer til almennings og minni fyrirtækja, en um 85% fer til stórkaupenda. Almenningur – heimilin og smærri fyrirtæki – eru því aðeins lítill hluti af heildarsölu raforku.

Rafvæðingin

Þegar við fórum af stað á sínum tíma að rafvæða Ísland var lögð mikil vinna í að koma upp virkjunum og flutningslínum til að flytja raforkuna. Allt kapp var lagt á að koma rafmagni til sem flestra landsmanna og sem víðast á landinu. Síðan var farið að virkja til að nýta orkuauðlindirnar okkar til að auka störf í landinu og þá kom stóriðjan til.

Hver er tilgangurinn?

Nú má spyrja; er tilgangur opinberu orkufyrirtækjanna ekki lengur sá að framleiða orku á Íslandi á sem hagstæðustum kjörum almenningi til heilla og jafnframt að nýta auðlindirnar til að afla þjóðarbúinu aukinna tekna? Er upphaflegi tilgangurinn fyrir borð borinn, íbúarnir og heimilin? Erum við horfin frá þeirri vegferð sem var og nú skiptir mestu máli að ná sem hæstum verðum fyrir raforkuna og skila sem mestum arðgreiðslum? Og það jafnvel þó það kosti íbúa á köldum svæðum 3-4 sinnum meira en þá íbúa sem njóta þess að búa við húshitun úr annarri sameiginlegri auðlind; heitu vatni? Munu íbúar rafkyntra svæða aldrei fá að njóta þess að virkjanir sem byggðar voru til að afla nægrar orku fyrir heimili og smærri fyrirtæki í landinu – og eru að fullu afskrifaðar – skili ávinningnum í formi lægri verðlagningar á raforku? Rétt eins og íbúar njóta á þeim svæðum sem voru svo lánsöm að finna heitt vatn?

Framtíðarþróun

Undanfarin misseri hefur eftirspurn verið margfalt meiri en framboð á rafmagni í grunnorku. Því er síðan spáð að á komandi árum muni eftirspurn eftir raforku aukast margfalt meira en hún hefur gert síðustu áratugina. Hvar standa heimilin og smærri fyrirtækin þá? Það er enn brýnna að tryggja þeim þau grunngæði sem rafmagnið er, aðgang að því og viðráðanlegt verð.

Það þarf að ná samstöðu um að tryggja orku og jafna orkukostnað landsmanna óháð orkugjafa. Vilji er allt sem þarf.

Á ráðstefnunni á morgun munum við m.a. ræða þessi álitaefni. Fróðlegt verður að heyra viðhorf frummælenda, sem og gesta sem fá tækifæri til að taka þátt í umræðum.

Höfundar sitja í stjórn Samtaka sveitarfélaga á köldum svæðum.