Þunginn af á­herslu heil­brigðis­yfir­valda á líkams­þyngd

Nú á dögunum lagði heilbrigðisráðherra fram þingsályktunartillögu um aðgerðaráætlun um málefni offitu og voru undirritaðar meðal þeirra sem skiluðu inn umsögn.

Í umræddri þingsályktunartillögu eru lagðar fram aðgerðir bæði á samfélagsvísu og fyrir heilbrigðisþjónustu, en meðal annars er þar nefnt sem markmið að vinna gegn neikvæðum viðhorfum og fordómum. Fordómar á grundvelli holdafars eru vel staðfest og risastórt kerfislægt vandamál, sem koma ekki síst fram á meðal heilbrigðisstarfsfólks og hefur náð rótfestu í flestum þróuðum löndum. Það er vel staðfest að þeir valda miklum skaða, meðal annars geta slíkir fordómar skert aðgengi að heilbrigðisþjónustu, dregið úr heilsutengdum venjum einstaklinga, stuðlað að verri líkamsímynd og aukið hættu á átröskunum. Að vinna heilshugar að því að sporna við fordómum á grundvelli holdafars er því nauðsynlegur hluti af því að stuðla að betri heilsu þjóðarinnar. Þar með talið er að ráðast í að mæla fordóma á grundvelli holdafars með skipulögðum hætti og þá sérstaklega hjá heilbrigðisstarfsfólki, en þetta er atriði sem vantar inn í tillöguna.

Kveður enn við gamlan tón

Hér er nauðsynlegt að staldra við og skoða í heild sinni þær aðgerðir sem lagðar eru til, en heilt yfir er áherslan nánast eingöngu á líkamsstærð, en ekki á heilsu og vellíðan. Þar sem meðal annars er lagt til að skima fyrir heilsu viðkvæmra hópa eins og unglinga og barnshafandi kvenna með því að nota líkamsþyngdarstuðul og sigta út einstaklinga til að bjóða þjónustu byggt á þeirri skimun.

Auk þess er verið að leggja til að nota líkamsþyngdarstuðul bæði barna og fullorðinna sem mælikvarða á það hvort aðgerðir á samfélagsvísu séu árangursríkar, en ekki meira viðeigandi mælikvarða sem mæla raunverulega þá þætti sem við vitum að eru mikilvægir heilsu. Hér getum við tekið dæmi um aðgerð nr. 1 sem snýr meðal annars að því að lækka álögur á ávexti og grænmeti með það að markmiði að auka neyslu þeirra fæðutegunda. Verðugt markmið, en ávextir og grænmeti eru fæðutegundir sem lengi hefur vantað meira af í mataræði þjóðarinnar og meiri neysla þeirra getur því verið gæfuspor í heilsueflingu allra. Það sem vekur furðu okkar er að mælikvarðinn á árangur þeirrar aðgerðar í tillögunni er líkamsþyngdarstuðull barna, mæling sem nær engan veginn utan um hvorki breytingar á neysluhegðun né heilsufarslegan ávinning ávaxta- og grænmetisneyslu.

Hér er því miður ekki um neinskonar breytingu á viðhorfi eða framsetningu að ræða. Þetta er áhersla og nálgun sem við þekkjum öll vel og hefur verið við líði svo áratugum skiptir.

Þá er vert að spyrja sig hverju þetta hafi skilað okkur og hvort við séum betur stödd?

Svarið er nei. Höfum það svo kýrskýrt að áhersla á líkamsstærð fólks í lýðheilsuaðgerðum hefur ekki skilað nokkurs konar árangri, hvorki á þá mælikvarða sem tillagan leggur til (líkamsstærð) né fyrir heilsu fólks heilt yfir. Og að sama skapi hefur áhersla á líkamsstærð fólks í heilbrigðisþjónustu verið alræmd fyrir það að geta valdið skaða á heilsu einstaklinga, meðal annars vegna mismununar í þjónustu. Það er einmitt áhersla af þessu tagi sem hefur kynt undir fordóma á grundvelli holdafars svo áratugum skiptir, sent fólki þau skilaboð að líkaminn þeirra sé vandamál og að ekki sé mögulegt að efla eigin heilsu án þess að breyta líkama sínum.

Fullkomið ósamræmi

Við bendum því bæði hér og í áðurnefndri umsögn okkar um tillöguna á það ósamræmi sem finna má í aðgerðunum sem þar er að finna. Það fer einfaldlega ekki saman að ætla að vinna gegn neikvæðum viðhorfum og fordómum en á sama tíma leggja fram aðgerðir sem kynda undir

sömu viðhorf og fordóma. Aðgerðir þar sem helsta markmiðið er orðað sem minnkun líkama fólks og enn og aftur er því lýst yfir hvað stórir líkamar séu mikið vandamál. Þunginn af þessari nálgun mun verða mikill og fyrst og fremst leggjast á herðar þeirra sem aðgerðunum er ætlað að hjálpa.

Ábyrgð í orðum og verki

Heilt yfir mælir vísindaleg þekking í þessum málaflokki einmitt með því að leggja áherslu á heilsu og vellíðan allra, óháð holdafari þeirra. Skilaboð ætluð fjöldanum þurfa að vera orðuð á þann hátt og aðgerðir settar upp á þann máta. Ríkuleg neysla á næringarríkum matvælum, reglubundin hreyfing, nægilegur svefn, jákvæð félagsleg tengsl og hæfileg streita eru þættir sem efla heilsu allra óháð líkamsstærð. Og að sama skapi þættir sem eru mælanlegir með mun marktækari aðferðum heldur en líkamsstærð fólks.

Hamfarayfirlýsingar um líkamsstærð hjálpa engum, nema kannski fjölmiðlum við og við til þess að fá smelli. Mun frekar geta slíkar yfirlýsingar ýtt undir fordóma og stuðlað að verri líðan ótalmargra, ásamt því að ýta undir þá tilfinningu að fá ekki að tilheyra. Það er ávinningur í því fyrir okkur öll að heilbrigðisyfirvöld, fjölmiðlar og samfélagið allt sýni ábyrgð í orðum og verki og gæti þess að orðræðan sé af þeim toga að öllum geti liðið eins og þau tilheyri. Við tilheyrum jú öll þessu sama samfélagi og eigum rétt á því að njóta tækifæra til sem bestrar heilsu.

Hvatningarorð

Við hvetjum heilbrigðisráðherra og hennar samstarfsfólk til endurskoðunar heilt yfir á áherslum í umræddri þingsályktunartillögu með það fyrir augum að markmiðið sé að minnka fordóma á grundvelli holdafars og að heilsueflandi aðgerðir tilheyri okkur öllum.

Við hvetjum heilbrigðisráðherra og hennar samstarfsfólk til þess að vinna tilætlaðar aðgerðir eftir bestu vísindalegu þekkingu með mannréttindi, minnkun fordóma og jafnt aðgengi að þjónustu og bættri heilsu að leiðarljósi.

Höfundar klínískir næringarfræðingar