Ekki úr lausu lofti gripinn, Daði

„Mér finnst nú rétt að halda til haga nokkrum hlutum. Við þurfum að bera saman hverjar þessar bætur eru í dag og lágmarkslaun, og þar munar ennþá auðvitað mjög miklu. Menn geta haft ýmsar skoðanir á því hversu miklu á að muna, en allar áhyggjur af því að hvatinn til að vera á vinnumarkaði sé ekki til staðar er úr lausu lofti gripinn.“

Þetta sagði Daði Már Kristófersson, fjármála- og efnahagsráðherra, í Silfrinu síðastliðið mánudagskvöldí umræðu um tengingu bóta almannatrygginga við launavísitölu eða vísitölu neysluverðs, þ.e. þá vísitölu sem hækkar meira.

Þessi orð fjármála- og efnahagsráðherra sem jafnan er vandur virðingu sinni og stígur varlega til jarðar í opinberri umræðu, eru staðleysa og það sem verra er að ráðherra veit betur. Það er ástæða til að hafa áhyggjur.

Samspil almannatrygginga, lífeyrissjóða og annarra opinberra stuðningskerfa er flókið og margir ólíkir aðilar koma að þeim. Yfirsýn er því lítil og um margt skortir heildstæða gagnasöfnun. Þar að auki eru hóparnir sem nýta þau afar ólíkir hvað varðar eignir, atvinnumöguleika, fjölskylduaðstæður og aðra þætti. Fyrir vikið er erfitt að fullyrða um kerfið og skjólstæðinga þess í heild sinni.

Umræða um hvata til vinnu snýr fyrst og fremst að öðrum af tveimur megin hópum skjólstæðinga almannatrygginga, þ.e. örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum. Um helmingur þess hóps fær greiddan hluta af sínum lífeyri frá lífeyrissjóðum en hinn helmingurinn reiðir sig um það bil eingöngu á eigin tekjur og almannatryggingar.

Stórir hópar með hærri ráðstöfunartekjur eftir starfsorkutap

Byrjum á stöðunni í dag eins og hún er eftir að miklar kerfisbreytingar komu til framkvæmda 1. september síðastliðinn. Greiningar á stöðu þeirra sem safnað hafa réttindum á vinnumarkaði í gegnum lífeyrissjóði og njóta því greiðslna bæði þaðan og frá almannatryggingum benda til þess að grunnréttindasöfnun sé að meðaltali á bilinu 85-138% af fyrri tekjum þegar fólk verður fyrir starfsorkutapi. Hlutfallið er misjafnt eftir starfsstéttum og tekjum.

Það verður sennilega ekki hjá því komist að fámennur hópur neðst í tekjustiganum (t.d. fólk sem var í hálfu starfi) fái hærri bætur en fyrri tekjur á vinnumarkaði. Vandamálið er hins vegar hversu stór hópur getur búist við hærri ráðstöfunartekjum eftir starfsorkutap. Einstaklingar allt upp undir meðallaun á vinnumarkaði fá nánast sömu upphæð úr lífeyrissjóðum og almennun bótum almannatrygginga eftir starfsorkutap. Til viðbótar kemur annar stuðningur sem einstaklingar á örorkubótum eiga rétt á, líkt og húsnæðisstuðningur eða sérstakar barnalífeyrisgreiðslur. Þá þarf einnig að taka tillit til þess kostnaðar sem alla jafna hlýst af því að sækja vinnu s.s. vegna aksturs á vinnustað og annarra þátta. Til viðbótar eiga ákveðnir hópar rétt á auknum greiðslum úr lífeyrissjóðum vegna bráðabirgðaákvæðis um víxlverkun almannatrygginga og lífeyrissjóða, en það leiðir til þess að í einhverjum tilvikum fá einstaklingar greitt úr lífeyrissjóði umfram fyrri tekjur, þ.e. áður en til starfsorkutaps kom. Það er því sérstakt áhyggjuefni, þegar allt er tekið saman, hversu stór hópur - sennilega nálægt helmingi vinnumarkaðar - getur vænst aukinna ráðstöfunartekna eftir orkutap.

Hvað varðar þá sem ekki hafa safnað sér örorkulífeyrisréttindum á vinnumarkaði má segja að staða þeirra sé heilt yfir lakari, eins og við er að búast. Aftur á móti birtu Samtök skattgreiðenda nýlega áhugaverða greiningu á réttindum örorkulífeyrisþega þar sem litið er til ýmissa annarra bóta og stuðningsúrræða sem öryrkjum bjóðast til viðbótar við örorkubæturnar sjálfar. Greiningin lítur á sviðsmyndir sem byggja á ólíkum fjölskylduaðstæðum fólks, en af 10 sviðsmyndum fela 8 í sér steríótýpískar fjölskylduaðstæður á Íslandi. Allar sviðsmyndir nema ein virðast sýna að einstaklingar eða hjón á örorku, þegar tekið hefur verið tillit til sérstaks húsnæðis og barnastuðnings, hafa meiri ráðstöfunartekjur eftir húsnæðiskostnað heldur en einstaklingur á miðgildislaunum (753 þúsund í launatekjur á mánuði).

Það er auðvitað enn þannig að tilteknir hópar innan kerfisins – þeir sem eru á lægstu grunnbótunum, eiga ekki réttindi í lífeyrissjóði og mögulega falla á milli annarra kerfa – heyja harða lífsbaráttu og mögulega er nauðsynlegt að koma frekar til móts við þá, en í dag eru þessir hópar orðnir nokkuð afmarkaðir. Þá þarf einnig að taka fram að það lifir enginn í ríkidæmi á örorkubótum og fólk í þeim þjóðfélagshópi glímir oft við flókin og fjölþætt vandamál óháð tekjum sem gerir lífsbaráttuna á tíðum afskaplega krefjandi. Það er auðvelt að hafa samúð með þessum þjóðfélagshópi og enginn vill að hann hafi það slæmt.

Launavísitölufrumvarpið og áhrif þess

Það er engu að síður í þessu samhengi vinnumarkaðar og bóta sem frumvarp um launavísitölutengingu bóta almannatrygginga er lagt fram. Í aðstæðum þar sem verulega er farið að draga úr efnahagslegum hvata til vinnu meðal stórra þjóðfélagshópa. Það er ekki mikið svigrúm – eiginlega ekkert svigrúm – til að hækka bætur umfram laun eins og gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Þá er ónefndur skaðinn af því að setja á sjálfstýringu hækkanir svo stórs hluta ríkisútgjalda, eða um 20% af öllum útgjöldum ríkisins.

Það gleymist einnig oft að hér er aðeins um að ræða reglubundnar almennar hækkanir bóta en ekki allar hækkanir bóta. Á undanförnum árum og áratugum hafa til viðbótar við almennar hækkanir verið framkvæmdar kerfisbreytingar á nokkurra ára fresti sem hafa jafnan leitt til aukinna hækkana á bótum að meðaltali. Launavísitölutengingin, með tvöföldum lás, er því aðeins nýtt gólf í hækkunartakti bóta.

Rísum undir ábyrgðinni

Þegar horft er til örorkukerfisins í heild sinni er ljóst að bæta verður yfirsýn og gagnaöflun svo hægt sé að ræða af meiri skynsemi um málefnið. Heppilegt væri að tryggingum og öðrum úrræðum væri komið á færri hendur til þess að þeir sem fara með málaflokkinn átti sig betur á samspili ólíkra þátta kerfisins.

Þó gögnin séu ekki fullkomin, benda þau engu að síður skýrt til þess að verulega hafi dregið úr hvata til vinnu. Áhyggjur Samtaka atvinnulífsins og annarra af launavísitölufrumvarpinu og samspili vinnumarkaðar og bóta í stærra samhengi eru því svo sannarlega ekki úr lausu lofti gripnar. Það er ábyrgðarlaust að skella skollaeyrum við varnaðarorðum og gera lítið úr stöðunni, jafnvel þó það sé pólitískt hentugt. Við búumst við meiru af fjármála- og efnahagsráðherra.

Höfundur er forstöðumaður málefnasviðs Samtaka atvinnulífsins.