Völdu Noreg fram yfir Ís­land þrátt fyrir að besta lausnin væri hér

Kolefnisföngunarfyrirtækið Carbfix sótti um framkvæmdaleyfi til þess að bora rannsóknarholur á Grundartanga til þess að kanna fýsileika þess að dæla koltvísýringi frá kísilmálmveri Elkem niður hjá Hvalfjarðarsveit í apríl. Reynist svæðið hentugt kemur fram í umsókninni að stefnt sé að því að binda allt að 450.000 tonn af koltvísýringi á ári sem jafngildi um fjórðungi af árslosun stórðju á Íslandi.

Þrátt fyrir tilraunaboranirnar fyrirhuguðu er ekki útlit fyrir að byrjað verði að fanga útblástur kísilversins á næstunni. Tilraunaverkefni Elkem um að fanga koltvísýring úr útblæstri var fært frá Íslandi til Noregs eftir að styrkur úr opinberum sjóði sem fjármagnar kolefnisbindingarverkefni fékkst þar ytra.

Álfheiður Ágústsdóttir, forstjóri Elkem á Íslandi, segir að verksmiðjan á Íslandi hafi verið talinn besti kosturinn til þess að prófa tæknina. Fyrirtækið hafi verið í sambandi við bæði íslenska ráðherra og ráðuneyti um verkefnið en Ísland geti einfaldlega ekki keppt við þá styrki sem séu í boði í Noregi.

„Við vorum með samkeppnishæfustu lausnina í rekstri en svo fær þetta ekki stuðning því það er ekkert hér til að hjálpa okkur,“ segir hún í samtali við Vísi.

Enginn keppi við Carbfix

Elkem hefur undanfarin ár tekið þátt í að þróa lausn til þess að fanga koltvísýring úr útblæstri frá kísilmálmframleiðslunni. Ákveðið var að prófa tæknina í fyrsta skipti í Rana í Noregi sem er með sömu framleiðslu og á Grundartanga. Norskur sjóður sem styður rannsóknir og þróun á kolefnisföngunar- og bindingartækni styrkti verkefnið um tæpar 166 milljónir íslenskra króna á núverandi gengi.

Álfheiður segir að eftir að norski styrkurinn barst hafi verksmiðjan á Grundartanga ekki lengur átt möguleika að fá verkefnið til sín.

Í Noregi á að dæla koltvísýringnum niður í olíulindir í sjó með svonefndu Norðurljósaverkefni. Álfheiður segir að því fylgi dýr vöktun vegna þess að koltvísýringurinn leiti upp á við. Ekki sé þörf á slíku með tækni Carbfix þar sem koltvísýringur er bundinn í steindir í berglögum.

„Í þeim veruleika þar sem þetta fer að vera hagkvæmt og við þurfum að fara dæla niður er Carbfix að bjóða upp á bestu lausnina á markaðnum að mínu mati. Það er enginn sem keppir við þau,“ segir forstjórinn.

Ekki tilbúin að borga fyrir föngun

Kolefnisföngunin og bindingin er kostnaðarsöm. Enginn fjárhagslegur hvati er enn til staðar fyrir stóriðjufyrirtæki eins og Elkem að ráðast í slík verkefni og viðskiptavinir þeirra eru ekki tilbúnir að greiða hærra verð fyrir kolefnishlutlausa afurð.

„Eins og staðan er núna þá er enginn tilbúinn að borga fyrir þetta. Við erum ekki komin á þann stað,“ segir Álfheiður.

Verksmiðjan á Íslandi er sérstaklega viðkvæm fyrir auknum kostnaði þar sem framleiðsla hér er þegar dýrari en nær alls staðar annars staðar í heiminum, að sögn Álfheiðar. Það eigi þó við um iðnað almennt.

Því þurfi að horfa á hvaða lausnir til kolefnisföngunar og bindingar séu líklegastar til þess að hækka kostnað sem minnst. Þess vegna stendur nú til að kanna hvort mögulegt sé að dæla koltvísýringi sem kann að vera fangaður í kísilverinu á Grundartanga í jörðu nálægt verksmiðjunni.

„Ef að því kæmi að við myndum setja upp föngunarbúnað, því nær sem niðurdælingin getur átt sér stað, því hagkvæmara verður þetta,“ segir Álfheiður.

Koltvísýringur er um þrjú til fjögur prósent af útblæstri kísilversins. Í tilraunaverkefninu í Rana var föngunin um 95 prósent. Tækni Carbfix krefst aðeins hluta af þeim hreinleika. Álfheiður segir að verið sé að kanna möguleikann á að sía aðeins koltvísýring úr útblæstrinum í nægilegum styrk til að hægt sé að dæla honum niður. Það gæti lækkað kostnaðinn enn meira.

„Mín nálgun á þetta hefur alltaf verið að reyna að finna leið til þess að hreyfa þetta áfram og styðja við nýsköpunina þannig að ef aðstæður skapast þar sem þetta fer að verða fýsilegt að við séum þá komin á réttan stað fyrir það,“ segir hún.

Ekki er búið að samþykkja framkvæmdaleyfið fyrir tilraunaboranirnar á Grundartanga en ætlunin er að ráðast í þær í haust.

Óvisst umhverfi

Framtíð loftslagslausna í stóriðju er óljós um þessari mundir. Á alþjóðavísu hefur Evrópusambandið gengið lengst í að reyna að takmarka losun gróðurhúsalofttegunda sem valda hættulegum loftslagsbreytingum á jörðinni með lögum og reglum. Bandaríkin og Kína eru ljósárum á eftir í þeirri regluvæðingu.

Afleiðing af þeirri stefnu hefur hins vegar verið að iðnaður hefur færst frá Evrópu um árabil, ekki síst til ríkja eins og Kína sem leggja ekki sömu kvaðir á iðnaðarframleiðslu og losun gróðurhúsalofttegunda er enn meiri.

„Stóra málið verður hvernig ætlar heimurinn að takast á við þetta. Erum við að fara gera eitthvað eða ekki? Evrópa getur ekki hlaupið ein á meðan Kína er að byggja upp framleiðslu,“ segir Álfheiður.

Til þess að bregðast við og vernda evrópska iðnaðarframleiðslu stefnir Evrópusambandið að því að innleiða nýtt kerfi sem legði í raun skatt á innflutning á ákveðnum vörum sem eru framleiddar í ríkjum sem leggja ekki sitt af mörkum í loftslagsmálum.

„Það er svo mikið að hreyfast í kringum okkur að við vitum ekkert hvernig aðbúnaður verður í kringum okkur og hvort að það verði hvati til þess að gera þetta,“ segir Álfheiður um kolefnisföngun í hennar iðnaði.

Markvissari nýsköpunarstyrkir

Álfheiður kallar eftir því að opinberir styrkir verði gerðir markvissari á Íslandi. Þeim sé dreift of vítt. Norðmenn hafi til dæmis náð að draga úr losun á köfnunarefnissamböndum sem valda svifryksmengun um helming eftir að þeir stofnuðu sérstakan sjóð sem styrkti lausnir á því sviði.

„Þetta eru verkefni sem fyrirtækin kannski fara ekkert endilega í bara sjálf því þau skila engu. Þau skila ekki bættum rekstri, það er ekkert þannig sem liggur í þessu,“ segir forstjórinn.

Þá gagnrýnir hún að ekkert af þeim gjöldum sem íslensk stjórnvöld og önnur hafi tekið af iðnaði hafi skilað sér til baka í að fjármagna lausnir við vandanum.

„Þá værum við í alvöru stöðu. Það var bara ekki gert.“