Há­værar raddir kalla eftir falli breska sam­veldisins

Karl III hefur nú verið formlega lýstur konungur Bretlands af arftakaráði landsins en móðir hans Elísabet II Bretadrottning lést 96 ára gömul á miðvikudag. Valdatíð Elísabetar spannaði sjötíu ár en á þeim tíma fékk fjöldi fyrrverandi nýlenda Bretlands sjálfstæði. Hjá mörgum þeirra var Elísabet hins vegar áfram þjóðhöfðingi, svona að nafninu til, en þau fengu þó minnst að kjósa eigin þing og ríkisleiðtoga. 

Drottning eða konungur Bretlands er þjóðhöfðingi fimmtán ríkja breska samveldisins, þar á meðal Kanada, Ástralíu, Jamaíku, Belís og Nýja-Sjálands, en þrjátíu og sex þeirra eru lýðveldi. 

Forsætisráðherrar Jamaíku og Antígva og Barbúda lýstu því yfir fyrr í vikunni að þjóðir þeirra myndu syrgja Elísabetu drottningu og í Antígva og Barbúda verður fánum flaggað í hálfa stöng þar til drottningin verður jarðsungin. 

Aðrir leiðtogar samveldisríkjanna hafa þó lýst yfir trega til að taka Karl III í sátt sem þjóðhöfðingja. Þessar raddir hafa undanfarin misseri orðið háværari. Í mars, þegar Vilhjálmur krónprins og eiginkona hans Katrín, ferðuðust um bresku ríkin Belís, Jamaíku og Bahamaeyja kölluðu margir landsmenn eyjanna eftir því að Bretland greiddi ríkjunum skaðabætur vegna nýlendustefnunnar og konungsfjölskyldan bæðist afsökunar á þrælahaldi.

Vilja feta í fótspor Barbados

Meira en tíu milljónir Afríkumanna voru hnepptir í þrældóm af evrópskum ríkjum frá 15. fram á 19. öld. Þeir sem lifðu af hættulegt ferðalag yfir Atlantshafið voru neyddir í þrælavinnu á ekrum í Karíbahafinu og Ameríku. 

Yfirvöld í Jamaíku kynntu í fyrra áætlanir um að óska eftir miskabótum frá Bretlandi fyrir að hafa flutt um það bil 600 þúsund Afríkumenn til eyríkisins á sínum tíma til að vinna þrælavinnu á sykur- og bananaekrum. Breskir þrælahaldarar græddu morðfjár á þrælavinnunni en þrælarnir sjálfir og afkomendur þeirra hafa aldrei séð krónu af þeim ágóða. 

Barbados sleit í fyrra tengsl við bresku krúnuna og varð að lýðveldi en yfirvöld í Jamaíku hafa ýjað að því að vilja feta í fótspor nágranna sinna. Samkvæmt skoðanakönnun sem gerð var í ágústmánuði vilja 56 prósent íbúa Jamaíka slíta tengsl við bresku krúnuna. 

Ríki í Karíbahafinu eru ekki ein um að vilja losna undan bresku krúnunni. Íbúar í Kanada, Ástralíu og Nýja-Sjálandi hafa lýst yfir vilja til að slíta tengslin en lýðveldishreyfingunni var haldið aftur í valdatíð Elísabetar vegna gríðarlegra vinsælda hennar. Líklegt er talið að arftaka Karls muni breyta þeirri stöðu. 

Skref til að afnýlenduvæða samveldin

55 prósent fólks á kjörskrá í Ástralíu árið 1999 vildi halda í bresku krúnuna en nýlegar skoðanakannanir benda til þess að stuðningur við hana hafi minnnkað. Samkvæmt könnun sem var framkvæmd árið 2020 vildu 62 prósent Ástrala kjósa sér eigin þjóðhöfðingja en flestir sögðu að það væri bundið við það að Karl tæki við krúnunni. 

Skoðanakannanir í Kanada benda til að um helmingur landsmanna vilji slíta tengslin við bresku krúnuna við andlát Elísabetar. Sérfræðingar telja þó að það geti reynst erfitt vegna eðlis kanadísku stjórnarskrárinnar, sem gæti frestað því að Kanada verði lýðveldi. 

Í Nýja-Sjálandi er svipuð staða uppi, eða var það árið 2016 þegar íbúar höfnuðu þeirri tillögu að fjarlægja breska fánann úr nýsjálenska fánanum. Í sömu þjóðaratkvæðagreiðslu mátti nema að yngra fólk væri hlynntara lýðveldi en eldra og Jacinda Ardern forsætisráðherra Nýja-Sjálands hefur lýst því að hún telji að Nýja-Sjáland verði lýðveldi á hennar líftíma. 

Staðan gæti hins vegar verið önnur í Nýja-Sjálandi í dag. Til umræðu er þar í landi að breyta bæði fána og opinberu nafni þess í það sem Maori-þjóðin, frumbyggjar landsins nota. Gangi það eftir verður nafni Nýja-Sjálands breytt í Aotearoa.