Hvað myndi ég ráð­leggja á­tján ára ung­menni í dag?

Gervigreindin er ekki bara nýtt verkfæri á vinnumarkaði. Hún er prófsteinn á það hvort menntakerfið okkar sé enn að undirbúa ungt fólk fyrir framtíðina, eða hvort það kenni því að leysa verkefni sem vélar eru þegar farnar að leysa betur.

Fyrir nokkrum árum hefði ráðið verið einfalt: Farðu í háskóla, veldu grein sem þú hefur áhuga á og kláraðu prófið. Í dag get ég ekki gefið það ráð með góðri samvisku. Ég get ekki lengur ráðlagt átján ára ungmenni að binda sig í þrjú til fimm ár við kennsluaðferðir sem urðu til löngu fyrir þessa iðnbyltingu.

Ég valdi sjálfur viðskiptafræði á sínum tíma. Ef ég væri átján ára í dag myndi ég líklega velja iðn eða tækninám. Ekki vegna þess að viðskiptafræði sé gagnslaus eða að menntun skipti minna máli, þvert á móti. En þegar gervigreindin leysir æ fleiri hefðbundin skrifstofu og greiningarverkefni er skynsamlegt að leggja meiri áherslu á verklega færni, tækniskilning og hæfnina til að leysa raunveruleg vandamál. Spurningin er ekki hvort við þurfum meiri menntun, heldur hvort við séum að kenna réttu hlutina með réttum aðferðum.

Viðvörunarbjöllur í íslenskum skólum

Í september greindi RÚV frá því að nýnemum í tölvunarfræði, hugbúnaðarverkfræði og tengdum greinum við Háskóla Íslands og Háskólann í Reykjavík hefði fækkað um þriðjung milli ára. Í október fylgdi fréttaskýring undir fyrirsögninni „Nemendur koma verr undirbúnir til háskólanáms“.

Við skulum varast að túlka þetta sem leti eða áhugaleysi ungs fólks. Kannski er unga fólkið einfaldlega farið að spyrja spurningar sem menntakerfið hefur ekki enn svarað: Hvaða tilgang hefur það að eyða árum í að læra verkefni sem gervigreind gæti leyst hraðar þegar náminu lýkur? Það er fullkomlega eðlileg spurning.

Á sama tíma blasir við önnur og eiginlega ótrúleg staðreynd. Samtök iðnaðarins segja að undanfarin ár hafi 600 til 1.000 umsóknum um iðnnám verið synjað á hverju ári, fyrst og fremst vegna skorts á aðstöðu og fjármagni. Atvinnulífið sárvantar faglært fólk. Við eigum ungt fólk sem vill læra og atvinnulíf sem þarf á því að halda, en menntakerfið nær ekki að tengja þetta tvennt saman.

Fyrsta þrepið í starfsstiganum er í hættu

Gögn frá Bandaríkjunum gefa ástæðu til að staldra við. Við Stanford háskóla mælist atvinna fólks á aldrinum 22 til 25 ára í störfum sem eru mjög útsett fyrir gervigreind um 19 prósentum lægri en hjá jafnöldrum í öðrum störfum. Fyrir ári var munurinn 15 prósent. Bandaríska manntalsskrifstofan hefur sömuleiðis metið að byrjunartekjur nýútskrifaðra úr þeim námsgreinum sem mest verða fyrir áhrifum hafi lækkað um 13 prósent.

Gervigreind er ekki endilega eina skýringin og gögnin sýna ekki almennt atvinnuhrun. En þau benda til þess að fyrirtæki dragi úr ráðningum nýliða í ákveðnum greinum. Ungt fólk hefur alltaf öðlast fyrstu reynsluna á einfaldari verkefnum undir leiðsögn reyndara fólks: að draga saman gögn, skrifa fyrstu drög og villuleita kóða. Einmitt þessi verkefni getur gervigreindin nú leyst að verulegu leyti. Ef fyrsta þrepið hverfur, hvar eiga sérfræðingar framtíðarinnar þá að öðlast reynslu?

Af hverju iðn og tækninám?

Ef ég stæði frammi fyrir námsvali í dag myndi ég skoða rafiðn, vél og orkutækni, sjálfvirkni og annað verklegt tækninám af mikilli alvöru. Þar lærir fólk ekki aðeins að vinna úr upplýsingum á skjá, heldur að skilja, smíða, reka og lagfæra kerfi í efnislegum veruleika.

Rafvirki sem skilur gervigreind og sjálfvirkar stýringar, vélvirki sem nýtir stafræna bilanagreiningu eða tæknimenntaður einstaklingur sem getur hannað og innleitt nýjar lausnir býr yfir afar verðmætri blöndu af verkkunnáttu og tækniþekkingu. Þessi störf munu líka breytast með aukinni sjálfvirkni, því engin menntun tryggir ævilangt starfsöryggi. En verkleg reynsla, hæfni til að leysa vandamál á vettvangi og geta til að tileinka sér nýja tækni mynda trausta undirstöðu þegar störf og verkfæri breytast.

Þrír eiginleikar sem við verðum að kenna

Fyrir ári skrifaði ég hér á Vísi að fimmta iðnbyltingin krefðist svara strax og að hún byrjaði í skólastofunni. Þar lagði ég áherslu á þrennt: skapandi hugsun, gagnrýna hugsun og almenna skynsemi. Ég er enn sannfærðari um þetta í dag.

Skapandi hugsun er hæfnin til að sjá nýja möguleika og tengja saman ólíkar hugmyndir. Gagnrýnin hugsun er hæfnin til að greina upplýsingar, koma auga á mótsagnir og byggja niðurstöður á rökum og gögnum. Almenn skynsemi er hæfnin til að meta hvað skiptir máli, hvað er réttlætanlegt og hvaða afleiðingar ákvarðanir hafa.

Þessa eiginleika þarf að þjálfa markvisst í verki, ofan á trausta undirstöðu í lestri, stærðfræði, vísindum, sögu og tungumálum. Gervigreind getur stutt þjálfunina, en hún getur líka grafið undan henni ef við látum hana vinna alla hugsunina fyrir okkur.

Hvað kanntu þegar þú lokar tölvunni?

David Krakauer, sem rannsakar flókin kerfi við Santa Fe stofnunina í Bandaríkjunum, gerir greinarmun á verkfærum sem efla eigin færni okkar og verkfærum sem gera okkur háðari sér. Gervigreind getur verið hvort tveggja. Ef nemandi lætur vélina skrifa ritgerðina getur hann skilað góðu verkefni án þess að hafa lært neitt. Ef hann notar hana til að prófa eigin hugmyndir, finna veikleika í rökum sínum og sannreyna heimildir verður námið bæði dýpra og áhugaverðara.

Ég þekki þetta af eigin reynslu. Ég er 63 ára og kann ekki að forrita. Samt vinn ég daglega með teymi gervigreindarlíkana að flóknum tækniverkefnum sem mig hefði aldrei dreymt um að geta unnið einn. En ég stýri verkinu, spyr spurninganna, met niðurstöðurnar og tek ákvarðanirnar. Vélin margfaldar, maðurinn samþykkir.

Þess vegna verðum við að endurhugsa námsmatið og meta hvernig nemendur hugsa, skapa, rökræða og leysa verkefni, bæði með gervigreind og án hennar. Spurningin ætti alltaf að vera: Hvað kanntu sjálfur þegar þú lokar tölvunni?

Allt samfélagið í sprotaham

Ég hef lengi talað fyrir því að Ísland fari í sprotaham (startup mode). Ekki bara fyrirtækin, heldur skólarnir, stofnanirnar og stjórnsýslan. Sprotahamur þýðir að vinna í litlum teymum að raunverulegum vandamálum, setja skýr markmið, prófa hratt og læra af mistökum.

Hugsum okkur fimm manna teymi: þrjá unga einstaklinga og tvo reynda sérfræðinga. Unga fólkið kemur með forvitni, nýjar nálganir og tæknikunnáttu. Þeir reyndu miðla fagþekkingu, samhengi og dómgreind. Allir læra af öllum. Þetta gæti orðið nýtt fyrsta þrep inn í atvinnulífið og lifandi hluti af háskóla, iðn og tækninámi. Við getum byrjað á afmörkuðum tilraunaverkefnum strax í vetur, mælt árangurinn og byggt á því sem reynist vel.

Ráðið mitt

Ég hef upplifað margar tæknibyltingar, en engin þeirra hefur fengið mig til að endurskoða menntun jafn djúpt og gervigreindin.

Ef átján ára ungmenni spyrði mig ráða í dag myndi ég ekki segja því að sleppa háskólanum. Ég myndi hvetja það til að skoða iðn og tækninám sérstaklega vel. Og ef það velur háskólanám, hvort sem er viðskiptafræði eða aðra grein, myndi ég hvetja það til að tengja námið frá fyrsta degi við raunveruleg verkefni. Lærðu það sem vekur forvitni þína. Leggðu rækt við skapandi hugsun, gagnrýna hugsun og almenna skynsemi. Lærðu að nýta gervigreindina til hins ýtrasta, en láttu hana aldrei koma í stað eigin hugsunar. Og leitaðu tækifæra til að vinna með reyndara fólki að vandamálum sem skipta máli.

Við stjórnvöld, skóla og atvinnulíf vil ég segja þetta. Opnið flöskuhálsinn í iðn og tækninámi strax, með fleiri námsplássum, betri aðstöðu og nægu fjármagni. Endurhannið námsmatið þannig að það meti eigin hugsun nemenda, með gervigreind og án hennar. Og byggið upp samstarf skóla og atvinnulífs þar sem ungt fólk vinnur í litlum teymum með reyndum sérfræðingum og stígur sitt fyrsta skref inn í atvinnulífið.

Við eigum ekki að mennta unga fólkið fyrir atvinnulíf gærdagsins, heldur gefa því verkfæri til að skapa atvinnulíf morgundagsins. Það er ekki unga fólkið sem á að bíða eftir að gamla kerfið aðlagist. Það er okkar að breyta kerfinu, og við höfum ekki efni á að bíða í fimm ár eftir að sjá hvernig fer.

Höfundur er stofnandi Alvitur.is og starfar að þróun og stefnumótun á sviði gervigreindar.